Әлем әдебиеті

Ғарифолла ЕСІМ. ИОЛЛЫҒТЕГІН

0

ТҮРКІ ДҮНИЕСІНІҢ ТҰЛҒАЛАРЫ

Ғарифолла ЕСІМ

ИОЛЛЫҒТЕГІН

(VII-VIII ғ.)

Тұранда түрік ойнаған, ұқсап отқа,

Түріктен басқа от боп жан туып па?

Көп түрік енші алысып таласқанда,

Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па?

Мағжан Жұмабаев

Ұлттық мәдениетіміздің бастау бұлағының бір арнасы «Орхон» ескерт­кіштерінен (VII-VIII ғ.) басталады. Бұл топтамаға «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары жатады. Әңгімеге өзек етіп алып отырған Иоллығтегін – осы Күлтегін жырының авторы. Әрине, VIIІ ғасырда дүниеге келген шығарманың авторын нақтылы анықтау оңай іс емес. Біздің сүйенетін дерегіміз – Күлтегін (бірінші жыр) жырының соңында «Бұл жазуды жаздырғанның аты Иоллығтегін» деген анықтама. Тасқа басылған дерекке сенбеуге, оны теріске шығаруға біздің қарсы дәлеліміз жоқ. Күлтегін жырының авторы Иоллығтегін деп санаймыз.

Бұл пікірден мынандай маңызды қорытындылар жасаймыз. VII-VIII ғасырлар­да өмір сүрген бабаларымыздың жазба мәдениеті (авторы белгілі) болған. Демек, мұндай мәдениеті бар елдің әлемдік өркениетте алатын орны ерекше болса керек.

Жазба мәдениетінің іргетасы – алфавит. Ал төл алфавиті болу деген сөз сол халықтың болмысты (дүниені) эстетикалық және математикалық тұрғыда игерудің, тануының жоғарғы нәтижесі деп білеміз. Математикалық санасы жетілмеген халық алфавит құрастыруға дәрменсіз. Болмысты есептеу жүйесі арқылы меңгере бастағанда таңбалар деген түсінік туады. Әріп таңбасы – ол ойлаудың нақтылығының түрі. Әлімсақтан, адам – адам болғалы ойлаудың екі-ақ түрі болған, олар: образды ойлау және математикалық ойлау.

Әлемде тарихқа төл алфавитімен енген халықтар санаулы. Европаның бүгінгі өркениетті атанып отырған бірде-бір халқының өзінің төл алфавиті болған емес. Түркі алфавиті қайдан, қалай шықты деген талас көп, бірақ бұл түркілердің төлту­ма дүниесі деген пікір дәлелдірек секілді. Әрине, біз бұл жерде түркілер томаға-тұйық күйде, ешкімен араласпай, мәдени байланысқа түспей, өздері алфавит ойлап тапты деген ойдан мүлдем аулақпыз. Мәдениет ешқашан да томаға-тұйық күйде дамымайды, ол – синтездік құбылыс.

Жырды жаздырған Иоллығтегін деп отырмыз, демек VII-VIII ғасырларда түрік қағанатында авторлық дәстүр болған. Авторлық дәстүрдің болуы мәдениетті елге тән. Жеке адамның қасиетін құрметтеу сияқты адамгершілікке бастайтын тәрбие жүйесінің барлығын растайды. Иоллығтегін өзінің авторлық правосын (құқығын) тасқа батырып, ұрпақтарына мұра етіп қалдыруы – соның айғағы.

Авторлық құқық жайында айтсақ, мынандай екі мәселе туралы ойланған жөн. Бірі – объективті мазмұндағы түсінік, яғни сол заман шындығы (түркі қағанатының тарихы, Күлтегін туралы жыр, т.б.), екіншісі – автордың өзіндік субъективтік түсінігі, яғни Иоллығтегін дүниетанымына қатысты сөз.

Тарихнамада түркі мемлекеті 552 жылы құрылып, 745 жылы ыдырады деген дерек бар. Аспан астында мәңгілік не бар? Түркі қағанатының ыдырауы да заңды еді, бірақ екі ғасыр өмір сүрген бұл қағанаттан тасқа басылған сөз қалған. Соның елеулісі «Күлтегін» жыры.

Жыр Күлтегін батырға арналған. Күлтегін – Білге қағанның інісі. Иоллығтегін Білге қағанның баласы. Бастарынан бақ, дәулет тарқамаған бұлар – ұлы әулеттің ұрпақтары. Иоллығ есім болса, «тегін» таққа мұрагер, орысша айтқанда «царевич» деген ұғымды береді. Демек, ол тек жыршы, ойшыл ғана емес, тақ мұрагері, саяси қайраткер.

Ертедегі түркі мәдениетін зерттеуші ғалымдардың пікірінде, Иоллығтегін 739 жылы өз ажалынан қайтыс болған, ал жырды 732 жылы жазған. Бұл түркі қағанатының мығым кезі болғанмен, империя болмысына дерттің кіре бастағаны белгілі болған еді. Бәлкім осы жай саясаткер Иоллығтегінге Күлтегін батыр қазасына арнап сөз жазуға ой салды ма екен? Күлтегін батыр 684 жылы туып, 731 жылы 47 жасында дүниеден өткен. Осы қаза, әсіресе, Білге қағанға қатты әсер еткен, аза тұтқан. Сірә, жырдың Білге қаған атынан жазылуы да содан болар?

Иә, атақты әскери қолбасшы Күлтегіннің ажалы Түрік қағанатына ауыр соққы болды. Жырда Күлтегіннің қағанат әміріндегі орны туралы айтылған. Бірақ жыр неге Білге қаған атынан жазылған деген сұрақ тууы мүмкін. Сірә, оның себебі, біріншіден, Күлтегіннің қазасы ең алдымен Білге қағанға ауыр тисе керек. Өзінің таққа отыруына бірден-бір себеп болған інісі Күлтегін еді. Ол тек жақын туысы ғана емес, оң қолы, әскери қолбасшысы. Екіншіден, Білге қаған Иоллығтегіннің әкесі, демек, «әке тұрып, ұл сөйлегеннен без» деген әдеп сақтау болуы да ықтимал. Үшіншіден, бұл Күлтегіннің жеке басына ғана арналған азалы сөз, әншейін жоқтау емес, түрік қағанаты туралы ханның, ел басшысының толғауы. Күлтегін сияқты батырдан айрылған халықтың халі туралы сөз.

Қаған әкесі атынан тасқа қашатып сөз жаздырған Иоллығтегінге әдеттегідей жылнамшы (летописец) деп қарауға болмайды. Ол тарихи оқиғаларды тізе бермей, заман, қоғам туралы өз тұжырымдарын жасаған. Оның осылайша іс етуіне ортасы, атақ-дәрежесі, алған тәрбие-білімі, көрген-түйгені бәрі сай. Жырда баяндалған окиғалардан ол сырт тұрған бөтен көз емес, осы хикаялардың кәдімгі кейіпкерінің бірі.

Иоллығтегін түркі жұртының зор қағанат (империя) болып қалыптасуын, оның бір жағдайда әлсіреуін, одан Білге-Күлтегін тұсында қайта көркеюінің себептеріне әбден қанық. Себеп пен салдарды айыра, ажырата білетін ойшыл, VIII ғасырдағы оқиғаны жеткізуші. Себеп, жыр 732 жылы жазылған деген дерек бар, ал Түрік қағанаты 13 жылдан кейін яғни 745 жылы ыдырағалы тұр. Демек, қағанаттың ауруы, дерті басталған кез. Ол дертті кім айырмақшы, кім білмекші? Қағанатта ондай адамдар бар, оның бірі – Иоллығтегін. Осы жырды жазудың да бір мәнісі – ұрпаққа өсиет сөз қалдыру. Күндердің күні не болары бір Тәңірге ғана мәлім. Алдағы қатер туралы Иоллығтегін «Аштықта тоқтықты түсінбейсің, бір тойсаң аштықты түсінбейсің» деп толғанысқа түскен.

Иоллығтегіннің дүниетанымы қағанаттық (империялық) ойлау жүйесіне құрылған. Оған объективтік негіз бар. Түрік қағанатының бір шеті Керчь (Боспор) жақта болса, екінші шекарасы Әмудария Иранға, Румге шектесіп жатқан. Мұншама зор мемлекетке тән сана формасы – империялық болуына еш таң қалуға болмайды.

Бұл Евразиялық мемлекет кезінде саясатта шешуші рөл атқарған. Сондық­тан да Иоллығтегіннің:

Тізеліні бүктірдік,

Бастыны еңкейттік, –

деуі орынды.

Қағанаттық (империялық) сана түркі тілдес халықтардың дамуына мықты негіз болды. Менің топшылауым бойынша, кейінгі X-XII ғасырдағы Орта Азия мен Қазақстан өңіріндегі ғылыми, мәдени жетістіктерге бастама болған осы түрік қағанатының болмысы. Олай деуге себеп бар. «Орхон» ескерткіштерін зерттеуші орыс ғалымдары «түркілер тарихқа темір қорытушылар болып енген», – дейді. Олар Ергене Қон деген жерде (Алтай тауының қойнауында) Жужандықтар езгісіне қарсы көтеріліс ашып, 552 жылы Бумын өзін қаған сайлап, дүниеге түрік мемлекеті келген.

Жеңіске жетудің бір негізі түркілер ұста халық болып, темірді жете меңгер­ген еді.

Түрік қағанатын зерттеуші С. Киселев өзінің «Древняя история южной Сибири» деген 1961 жылы жарық көрген еңбегінде (315-б.) «Ертедегі түріктер темір, алтын, күміс, қалайы, мыс металдарын өндірген. Темір кенін тауып қайнатып, көміртегі тотығын қосу арқылы болат өндірген. Мұны олар «құрыш» деп атаған», – деп жазады.

Түріктерді зерттеушілердің тағы бірі Н. Бичурин де осы пікірді қуаттап, олар құрыштан қайқылау ұзын қылыш, екі жүзді ауыр семсер, ұзындығы бір кез сүңгі найза, құрыш масақты ысқырық ақ, мүйіз жақ темір сауыт, іші мақпал, етегі мойынды жалпақ темір қалпақ (дулыға) жасағанын жазған (Н.Я. Бичурин. М. 1950, стр. 229).

Темірді (металл) жеке меңгеру зор білімді, зерделікті, қайраттылықты қажет ететін іс. Металды жете тану математикалық ойлау жүйесін қалыптастырады. Сондықтан халықтың өзіне тән алфавит құрап алуына таң қалып, таңдай қағуға болмайды. Өйткені металдан зат, қару жасаудың өзі таңбалар жүйесіне тікелей қатысты. Қару дегеніміз –дүниедегі бар заттың абстрактіленген формасы. Металл қасиетін тану түркі жұртын қағанаттың ойлау жүйесіне көтерген. Сондықтан Иоллығтегін:

Төбеңнен Тәңір баспаса,

Астыңнан жер айырылмаса,

Түркі халқы, ел жұртында,

Кім қорлайды?

– дейді.

Байқап отырсыз, қағанаттық сана дегенде Иоллығтегін өлшеусіз, мөл­шерсіз мақтанға салынбайды. Ол Төбедегі көк Тәңіріне тәубе етеді, астымыздағы қара жерге тағзым етеді. Осы екі ұлы түсінікке Иоллығтегін бас иген. Бұл рухани күштер – ертедегі түріктердің діни нанымдарының негізі. Демек, Иоллығтегін қағанаттық санасының өз өлшемдері бар. Ол өлшемнің есімі – Тәңір. Қазақ күні бүгінге дейін Тәңірін ұмытпаған. «Тәңір жарылқасын» дегенді – «Алланың рахымы жаусын» деген түсініктің синонимі ретінде қолданады.

Қағанаттық (империялық) сана дегенімізде оны әманда тіл мәселесіне байланысты қарастыруымыз керек. Қағанаттық идеологияның ортақ тілі болуы заңды. Ортақ тіл – империялық (қағанаттық) өмір сүрудің бір тәсілі. Мұндай тіл түрік қағанатында, әрине, түрік тілі болған.

Түркі тілі қағанаттың мемлекеттік тілі ретінде екі ғасыр өмір кешкен. Осыншама уақыт ішінде түркі тілі, қағанатқа топтасқан халықтардың әдетіне, салт-дәстүріне, дүниетанымына әбден сіңісті болып кеткен.

Тілдің дүниетанымдық қызметін (функциясын) зерттеу – тілшілер мен философтардың ортақ ісі. «Күлтегін» жырын мұқият оқыған адам Иоллығтегіннің сөз қолданыстарынан түркі тілінің дүниетанымдық мәнін сөзсіз таниды. Мысалы, адамдардың әлеуметтік жағдайы мен қоғамдық орны­на байланысты қолданылған мынандай ұғымдарына назар салайық. Олар: бай, бек, кедей, құл, күң, қаған, т.б. Бұл ұғымдар өз мәндерін күні бүгінге шейін жойған жоқ. Бек деген кейін қазақи ұғымға мүлдем ие болған. Ол орыстың «аристократ» деген ұғымымен мәндес. Бек қазақша «асыл» деген мәнде қолданылады.

«Күлтегін», «Тоныкөк» жырларында «сұлтан, мырза» деген ұғымдар жоқ. Олар санамызға, тілімізге кейінгі кездерде енген. Біздің төл ұғымымыз «Бек». Оны түркі мәдениетінің, яғни VII-VIII ғасырдың мұрасы ретінде қастерлеп, түркі мәдениетінің қара шаңырағына ие болып қалғанымыз рас болса, бүгінде «бек» деген ұғымды тілімізге де, тұрмысымызға да қайтаруымыз керек. Өйткені «Бек» деген «Тәңір», «Түркі» деген ұғымдармен бірге қалыптасқан.

Күлтегін жырын алғаш оқыған дат ғалымы В. Томсен (1893 жылдың 23 қара­шасында) «Тәңір», «Түрік» деген екі сөзді ажыратқан. Сөйтіп ұмыт болған көне мәдениет нұсқасы қайта жаңғырғанда қазақтар өздеріне етене жақын сөздер: «Тәңір, Түрік, Бек, Бай» деген ұғымдармен қайта кездесті. Бұл – түрік мәдениеті мен қазақ мәдениетінің үзілмеген сабақтастығының белгісі.

Тәңірге сенудің Исламдағы Аллаға құлшылық етуден аса күрделі айыр­машылығы жоқ. Бұрын Тәңіріне сиынған көшпелілер, енді Аллаға құлшылық етіп, аузына қайсы бұрын түссе соны, Тәңірді – Алламен, Алланы – Тәңірмен еркін орын ауыстырып айта береді. Себебі, екі сенімнің де негізі бір еді. «Күл­тегін» былай басталады:

Биікте көк Тәңірі,

Төменде кара жер жаралғанда,

Екеуінің арасында адам баласы жаралған.

Бұл ақиқат Алладан келген төрт кітапта (Тәурат – Мұса пайғамбарға түскен, Зәбур – Дәуіт пайғамбарға түскен, Інжіл – Ғайса пайғамбарға түскен, Құран – Мұхаммед пайғамбарға түскен) айтылған әлемнің жаратылысы туралы сөздер тым алшақ емес. «Тәңір» мен «Алла» ұғымдарын түсіндіруде түріктер Тәңірді жарылқаушы дейді де, жаратушы демейді. Жырда да: «Биікте көк Тәңір, ал тө­менде қара жер жаралғанда», – деп Тәңірді Жаратушы демейді. Тәңір түркілер дүниетанымында өз сыры өзінде, құпия оқшау күйде. Тәңірдің гносеологиялық табиғатын ашу мәселесі күн тәртібіне қойылмауы сол кездегі заман болмысына қатысты. Алла ұғымы да Тәңір сияқты сыры ішінде, өз құпиясын өзі білуші күш болғанымен, ол әмірші, тек жарылқаушы емес, ол – жаратушы.

Иоллығтегін дүниетанымын біліп, зерттеудің қажеттілігінің бірі біз X-XI ға­сырда түркі мәдениеті мен араб-парсы мәдениеті тайталасқа түскен мезгіл деп жүрміз. Бұл жарыста сөзсіз араб-парсы мәдениеті үстем жеңіп, түркі мәдениеті бірте-бірте ығыса берді. Сонда біз араб мәдениетіне қарсы тұрған немесе сол дәуірге шейінгі мәдениет туралы айтқандай, нақтылы тұжырымға келуіміз керек. Міне, осы тұжырымға Иоллығтегін сияқты түркі мәдениетінің қайраткер-ойшылын тану арқылы келе аламыз.

Түркі және араб мәдениеті дегенде, екеуін бір-біріне қарсы қоюшылық та құнды пікір емес. Олай дейтінім, қазақ халқы (өзге түркі тілдес халықтар туралы жауап бере алмаймын – Ғ.Е.) өзінің түркілігін де толық жоймай, араб мәдениетін де діни негізде емес, өзінше қабылдаған. Соның нәтижесінде әлемге қазақша ой ойлай алатын этнос келген. Біз мұны ұлттық ерекшелік дейміз.

Біздің замандас ақынымыз Қадыр Мырзалиев: «Адам жылап туады, жатады жұрт жұбатып. Адам жылап өледі, өзгені де жылатып» дегенін философиялық толғаныс қой деп жамырасып, құп алдық. Бұл XX ғасырдың екінші жартысында­ғы қазақ ақынының ой байламы еді.

Абай «Адам жылап туады, кейіп өледі» дегенде данышпандық деп бас идік. Ол XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақша ойлаудың үздік үлгісі еді.

Иоллығтегіннің «Адам баласының бәрі өлгелі туған» дегеніне не айтуға болады? Таңданасың ба, жоқ па? Басыңды оның аруағы, рухы алдында жерге шейін иесің бе, жоқ па? Себебі бұл өмірдің мәні туралы философиялық ой VIII ға­сырда айтылған. Сонда Батыс Еуропа елдерінде XIX-XX ғасырларда «өмір философиясы», «өмір сүру философиясы», «экзистенциалистік философия» дегендердің айтып жүрген мәселесінің генезисін Иоллығтегін дүниетанымынан тауып отырмыз. «Адамның баласы оның өлімі арқылы анықталмақ» деген қағи­да Еуропаның өркениетті елдерінде кеңінен тараған. Ол жоғарыда айтылған философиялық ағымдарға негіз болған. Иоллығтегін өмір мәні туралы мәселе көтеріп, оның шешімін айтқан. Өмір мәні туралы Иоллығтегін көтерген экзистенциалистік ойдан екі типтегі дүниетаным тармақталмақ. Бірі – адам өлгелі туған, сондықтан белсене әрекет ету бос әуре дейтін пессимистік дүниетаным. Екінші – адам баласының бәрі өлгелі туғанмен өз ғұмырында артына сөз қалдыратын, ел-жұрты үшін ерлік жасап, жан қиюға шейін баратын оптимистік дүниетаным.

Ежелгі түркілер заманында осы екі дүниетанымның екеуі де болған. Иоллығтегін соңғысын қалаған. Олай дейтініміз, оның баяндап, мәңгілік етіп тасқа бастырған жыры Түрік этносының қалыптасуы, Елтеріс бастаған ұлт-азаттық қозғалыс туралы.

Иоллығтегін бұл ұлт-азаттық қозғалыс Түркі қағанатының тарихи шет жұрт үшін емес, түріктің ұрпақтары үшін керек екенін жақсы түсінген. Сол себепті жырды қашатып жазғызған. Иоллығтегін адам баласының көлеңкелі жағы емес, оның азаматтыққа, еркіндікке ұмтылу әрекетін жырлаған. Оған негіз Түркілердің биік көкте Тәңірі бар. Биік көктегі Тәңірі оларға қиял, арманына қанат, жүрегіне қайрат беретін тұңғиық. Биікке бас ию, биіктікті, шексіздікті аңсау адамды өршіл философияға талпындырады. Биіктікке ұмтылу – ерлік, батырлық философиясы. Аспанда қолдаушы Тәңір болса, несіне ұлы іске нар тәуекел демеске! Биіктік пен құлдық бір-біріне қарама-қарсы түсініктер. Олай болса жужандарға (қанаушыларға) қарсы көтеріліске шығу – Көк Тәңірінің әмірі. Бұл тағдыр. «Тағдырды Тәңір береді» дейді Иоллығтегін.

Тәңірден өзге түркілердің жер анасы бар. Бірде Иоллығтегін пайым­дауынша, адам Көк Тәңірі мен жердің арасында жаралған, демек ол тек жер перзенті емес (бұл түсінік қазақтарда кейін қалыптасқан Ғ.Е.), көк Тәңірісінің де перзенті. Екеуіне ортақ. Сондықтан да түркілерге қара жер күш-қуат берсе, Тәңірісі рухтандырған. Иоллығтегін азаттық философиясын осылайша түсіндіреді. Иоллығтегін адам тән мен рухтан жаралғанын айтып отыр. Тәні жерде жаралып, қайта қара жерге оралса, рухы Аспанда, ол биікте. Иоллығтегін Елтерісінің дүниеден қайтқанын өлді демейді, «ұша барады» деген. Демек жаны ұшып кетті. Бұл – тәңір ісі. Елтеріс рухы өлмейді. Оның орнына қаған болған баласы түркі жұртын көркейте түсті, «Кедейді бай қылды, азды көп қылды».

Иоллығтегін, түркі мәдениеті дегенге өзімше топшылаған, өз ұсыныс-пікі­рімді ортаға сала кетейін.

1. Ілгеріде «АЗиЯ» кітабында Олжас Сүлейменов қарашаның 25 жұлдызын түркі мәдениетінің мейрам күні деп атап етуді ұсынған еді, осы тілек қабыл болмай келеді. Жоғарыда айттық, дәл осы күні В. Томсен Күлтегін жырының түркі тілінде жазылғанын жариялаған болатын. Сондықтан қарашаның 25 жұлдызын түркі мәдениетінің мейрамы деп атап, жылда осы күнге орай Иоллығтегінге арналған зиялы қауым басқосулары дәстүрге айналса деген ұсыныс бар.

2. Еуразия өңіріндегі көптеген халықтар дамуына ерекше үлес қосқан Түркі қағанатына, оның басшыларына арнайы ескерткіштер комплексін жасау ісін Мәдениет министрлігі өз қамқорына алса, Түркі мәдениетіне арнайы музей ашылса.

3. Күлтегін, Иоллығтегін, т.б. Түркі қағанатының көсемдері, батырлары мен ойшылдарына көше аттары, оқу орындары, елді мекен аттары берілсе деген тілек.

Иоллығтегін туралы алғашқы сөзді осындай нақтылы ұсыныстармен жинақтап отырғанымыз Түркі қағанаты, оның ордасы қазіргі Қазақстан Республикасы жерінде болған. Мағжан ақын айтқандай, Түркі қағанатының қара шаңырағы бізде. Сондықтан болашақта Иоллығтегінді біздің ұлттық мәдениетіміздің қайраткері, ойшылы деп тануымыз, оқулықтарға енгізуіміз орынды іс.

ҚОРҚЫТ

(VIII-IX ғ.)

Қорқыт дүниетанымы туралы дегенде сөз оның өз шығармалары төңірегінде болуы керек. Қорқыттың төл шығармалары дегенде біздің айтып жүргеніміз «Қорқыт ата кітабы» /«Книга моего деда Коркута». Огузский героический эпос. М., 1962/. Кітап ХІ ғасырда жазылған, ал Қорқыт VIII-IX ғасырларда өмір сүрген. Кітап мазмұны батырлар жырынан тұрады. Қорқыт – батырлық, ерлік жырларын баяндаушы. Бұл жағынан келгенде, Қорқыт халық санасындағы аңыздағы Қорқыттан өзгеше. Сондықтан “Қорқыт ата кітабы” туралы әңгіме бір басқа. Әрине, екеуінің бір-біріне мүлдем қатысы жоқ деуге болмайды, себебі Қорқыт Баяндер ханға қандай қажет болса, халыққа да сондай қажет болған. Баяндер ханның “Қорқыт ата кітабын” жаздыруы Ақсақ Темірдің арасына ғасырлар салып, Иасауи кесенесін салдырғанын еске түсіреді.

Сонымен бізге VIІІ ғасырда өмір сүрген Қорқыт туралы екі тарихи дерек келіп жетіп отыр. Біріншісі, ХІ ғасырда, яғни Қорқыттың өзінен екі ғасыр кейін жазылған «Қорқыт ата кітабы», екінші, халық аузында аңызға айналған дана Қорқыт.

Қорқыт туралы ақиқат пен аңыз тұтасып кеткен, оның ақиқаты қайсы, аңызы қайсы, енді ол біз біліп болар шаруа емес. Бұдан он екі ғасыр бұрын болған оқиғаны айна қатесіз анықтап беру қиын. Алайда, соған қарамай Қорқыт туралы түркі әлеміндегі зерттеулер саны бүгінде 1000-нан асады.

Бізді, философия білімі саласындағы мамандарды, тарихи шындықтан гөрі аңыздағы ақиқат немесе «аңыздағы Қорқыт» бейнесі қызықтырады. Ғылымға қажеті – Қорқыт көтерген идея шындығы. Кейде мифтегі /аңыздағы/ идеяның тарихи оқиғадан салмағы әлдеқайда асып жатады, себебі шындықтың өзі тек нақтылы деректен емес, мифтен құралатынын біздер жаңа-жаңа түсіне бастадық. Шындық миф, миф шындық болып жүре беретіні әлімсақтан белгілі. Сондықтан Қорқыт туралы тарихи деректерден гөрі, оның мифтік бейнесі, яғни ол көтерген проблема құнды.

Бұл тұста екі мәселенің басы айқындалмақ: 1. Тарихта болған, бірақ бізге аңызға айналып жеткен, ғұлама Қорқыттың төл дүниетанымы туралы сөз. 2. Со­нау 12 ғасыр бұрын айтылған асыл ойларды ұмыт етіп, қалдырмай, әрбір ұрпақ жадына сақтап, келер ұрпаққа беріп отырған түркі халықтарының парасаттылығы. Даналықты дана халық қана сақтай алады. Хатқа түспей жеткен, аңызға айналған Қорқыт баба даналығы неде дегенге келсек, біздің сүйенеріміз баршамызға белгілі бір тезис, ол – «Қайда барсаң – Қорқыттың көрі» деген идея.

Осы идеяға негізделген Қорқыт туралы аңыздар көп, оның бәрі көпшілікке белгілі. Осы аңыздарды жинақтай келе қорқыттанушылар мынандай қорытындыға келген: «Қорқыт ажалмен күрескен» немесе «Қорқыт ажалды жеңген», тағы басқа осы сияқты пікірлер. Демек, Қорқыт дүниетанымын ажал деген ұғыммен анықтаудағы талпыныс. Осы түсінік дұрыс па, ол Қорқыт дүниетанымының мәнін ашып, оның ерекшелігін білдіре ала ма? Енді осы мәселеге тоқталайық.

Жоғарыда айттық, Қорқыт былай деген деп, соған сүйеніп ой жарыстыруға, одан қалған жазба мұра жоқ. Бар нәрсе «қайда барсаң Қорқыттың көрі» деген он екі ғасырлық тарихы бар аталы сөз – идея. Осы идеяда өте терең астарлы мән жатыр. Оны талдау үшін қосымша деректерге сүйенейік. Айталық, VIІІ ғасырда Қорқыт дүниеде бар кезде, түркі дүниетанымына нендей ұғым-түсініктер тән еді? Бұл бір мәселе, екіншіден, сол заманда әлемдік ой қандай дәрежеде еді? Осыдан барып Қорқыт не оқыды, не білді деген сөз шығады. Қорқыттың өз заманының аса білімді, тым сауатты адам болғаны туралы еш талас жоқ.

VIІІ-ІХ ғасырлардағы түркі дүниетанымы туралы бірер сөз.

Түркі жұртында мәдениеттің ең басты көрсеткіші – төл алфавиті болған. Демек, жазу-сызу ғылымы болған. Оның айғағы – Орхон-Енисей аймағынан табылған тасқа қашалып жазылған көне түркі жырлары. Күлтегін жырының авторы да белгілі – ол Иоллығтегін.

Түркі дүниетанымын білдіретін ұғымдарды біз осы тасқа қашалған жырлардан таптық, олар: Тәңір, Тағдыр, Түрік, Бай, Бек, Кісі және Құт.

Әсіресе, түріктік дүниетаным ерекшелігін ашатын ұғым – Құт. Кейбір авторлар сияқты оны бақыт деп түсіндіруге болмайды. «Құт» деген ұғымның мәні Бақыт дегеннен әлдеқайда терең. Түркілер Құтты субстанция мәнінде қолданған. Жүсіп Баласағұнның біз «Құтадғу билиг» деп жүрген атақты еңбегін қазақша айтсақ, ол «Құтты білім» болып шығады.

Сірә, Қорқыт есімінде де «Құт» ұғымы болса керек. Мүмкін дұрысы куркұт болар. Ойлану керек. Себебі, Қорқыт азан шақырылып қойған ат емес, бұл есімді оған кейін халық берген. Мағжан Жұмабаевтың Қорқыт туралы поэмасының идеясы осы мәнге құрылған.

Сол күнде бір ер бопты алты алашта,

Қаны бір қалың елмен, жаны – басқа

Елікпей ес білгелі ешнәрсеге,

Өзіңдей үйірілмеген албырт жасқа.

Қорқыт деп қойған екен ердің атын.

Оңған ел ер деп атар азаматын.

Талайлар таңданыпты күнде көріп,

Қорқыттың мінезінің тым-ақ жатын.

(М. Жұмабаев. Шығ., Алматы «Жазушы», 1989, 221-б.)

Қорқыт заманында Заратуштра ілімі кеңінен белгілі болған. Сондықтан Қор­қыттың Заратуштра ілімін білмеуі мүмкін емес. Бұл ілім Иран мен Орта Азияға кеңінен тараған. Бұл ілімдегі әділеттіктің киесі – Ахура-мазда, зұлымдықтың кие­сі – Анхра-манью. Яғни, әлемде екі күш бар, олар Әділеттілік пен Зұлымдылық. Қорқыттың жыл санауымыздың үшінші ғасырында қалыптасқан діни-фило­софиялық ілім манихизмді білмеуі де мүмкін емес, себебі бұл ілімнің негізін салушы Мани да (216-276) осы аймақта өмір сүрген ойшыл.

Қорқыт Қытай білімін білген деген ойдамын, себебі ол кезде түрік зиялыла­рының бір парасы Қытай елінде білім алу дәстүрі болған, Қорқыттың замандасы Тоныкөк (Н. Салғарин айтуынша, екеуі бір адам) білімді Қытай елінде алған. Бұл туралы мағлұмат Тоныкөк жырында бар. Демек, Тоныкөк атақты Конфуций (551-479 б.д.д.) ілімімен таныс. Өлеңдер және гимндер кітабы «Шицзинді» сол заман зиялылары жатқа білген. Осы кітапты «Художественная литература» баспасы 1987 жылы Мәскеуден орыс тілінде шығарды. Сол кітаптың алғы сөзінде мынандай пікір айтылған: «Удивительна роль, которую в течение веков играли в Китае искусство слова, поэзия, как неотторжимая часть каждодневного существования человека. Свод народных песен и древних гимнов «Шицзин», который приобрел значения классического канона, на протяжении тысячелетий занимал особое место как книга откровений и жизненного опыта. Литературные источники сохранили наставление Конфуция своему сыну – читать и изучать «Шицзин». «Почему не учите вы стихи?” – вопрошал мудрец и указывал на незаменимость этого поэтического источника в постижении окружающей реальности, на то, что “стихи могут возбуждать дух, могут раскрывать человека, могут способствовать общению, могут вызывать негодование» (4-б.).

Қорқыт заманында осы аймақта буддизм де, христиан діндері де тарап үлгерген. Демек, Қорқыт ғасыры – христиандық дәстүрде айтылатындай түнек ғасыры емес, білім мен өнердің мол ғасыры. Сондықтан Қорқыттың тұлғасын тануға біз ерекше ынталымыз. Қорқыт оқығанын қайталап, көргенін жырлап қойған адам емес. Олай болғанда оның есімі ел аузында сақталмас еді. Ол – өз заманының синтезі болған тұлға. Оның ой топшылаулары замандастарына әрі түсінікті, әрі түсініксіз болған. Замандастарына түсінікті зиялының аты аңызға айналмайды. Есімі аңызға айналатын – құпиясы өз ішіндегі жұмбақ жандар. Қарапайым түсінікке сыймағанда ғұламалар есімі аңызға айналады. Сондықтан Қорқыт туралы шындықты ол туралы айтылатын аңыздардан іздеген жөн.

Аңызда /мифте/ Қорқыт – мәңгілік өмір іздеп, ажалдан қашқан жан. Мифте ақиқат әмәнда бүркемеленіп тұрады. Әйтпесе, ажалдан қашу ісі несімен аңызға айналмақ, оның несі қызық, адамның өлетіні белгілі шындық. Бұл туралы Күлтегін жырында:

Тағдырды тәңірі жазар,

Адам баласы бәрі де өлгелі /өлетін болып/ туған, –

деген түйін бар.

Қорқыт ажалдан қашқаны үшін тарихта қалмас еді. Мәселе, Қорқыттың аса ақылдылығы мен даналығында, оның кереметтігінде, қазіргі тілмен айтсақ әулие­лік харизмінде. Яғни, оның ажалмен “күресі” бергі әңгіме, мәселе төркіні терең­де. Менің пікірімше, Қорқыттың ажалға қатысты аңызға айналуы – акциденция­лық іс. Мәселе ажалда емес, мәселе адам болмысының жұмбақтығында. Қорқыт дүниетанымының қазығы – ажал, мәңгілік өмір емес, адам, оның болмысы. Осы­ны М. Жұмабаев біршама түсіндірген:

От-адам отпен ойнап сынар бағын,

Жүйрік жан қажу білмес, қуар сағым.

Тағы боп, күңіреніп кезіп кетті,

Қорқыт та шешпек болды жан Жұмбағын.

Аяңдап алдыменен тауға келді,

Асқарға: «Өмір не?» – деп сұрау берді.

Жаны – тас, жүрегі – тас тау не десін,

Өзінен: «Өмір не?» – деп сұрады енді.

Бұрылып таудан ақырын орман барды,

Одан да: «Өмір не?» – деп сұрау салды,

Ежелден ой білмеген меңіреу орман

Қоқиып қарағайы аң-таң қалды.

Сұраса суға келіп: «Не деп өмір?» –

Беті құр соғылғаннан жыбыр-жыбыр.

Желге айтып еді, ол не деуші еді,

Басы жоқ, аяғы жоқ сыбыр-сыбыр.

Күн анау, ешбір үнсіз аласұрған,

Ай да бір – өгіз де бір аузын буған.

Қылмыңдап қар қатындай көзін қысқан,

Жұлдыздар тазарта ма жүректі удан?!

Не керек, Қорқыт кезді тыным таппай,

Ешбір зат тастамады зарын шақпай.

Қол мылқау, жері мылқау – бәрі мылқау.

Өртенді ер жұмбағына жауап таппай.

Қорқыт, байқап отырсыздар, Ажал философиясы емес, Өмір философиясы туралы айтып отыр. Мұндай проблеманы кезінде у-шу қылып Фридрих Ниц­ше көтерген. Ницше: «Жизнь построена на предпосылке веры в нечто устойчивое и регулярно возвращающееся…» (Полн. собр. соч. т.9. стр.259). Ол «вечное возвращение» деген идея ұсынған, «в конце концов все должно быть так, как оно есть и как всегда было» (Ф. Ницше «По ту сторону добра и зла». СПб., 1907. стр.25).

Осы бағытта Бергсон Шпенглер, Ортега-и-Гассет, Хайдеггер, т.б. «Өмір философиясын» проблема етіп көтерген. Бұл бағыттың жалғасы ретінде («Философия существования») тұрмыс немесе «өмір сүру философиясы» дүние­ге келді. Олардың өкілдері көпшілікке белгілі, Германияда – М. Хайдеггер, Н. Яс­перс, Францияда – Г. Марсель, Ж.Н. Сартр, А. Камю, т.б.

Қорқыт болса, VII ғасырда «Ғұмыр философиясын» және «Өмір сүру философиясымен» бірге көтерген. Алғашқысы көлеңкеде қалып, екіншісі акциденция ретінде көрініп, Қорқыт есімі Ажалмен байланысты қарастырылған. Ал анығында, Қорқыттың нысанасы – адам, оның болмысы, яғни адам табиғатының дәрменсіздігі, әрі оның бұл өмірге бейімделмегендігі. Өмірге адам – бөгде. Аңызда адамның, яғни Қорқыттың еркінен тыс, оған көр қазып жатады. Бұл жерде жеке адам еркі және тағдыр деген мәселе тұр.

Қорқыт дүниетанымының басты ұғымы – адам болмысы. Адам табиғатынан, туа бітісінен өзінің шектеулі кеңістігінде ғұмыр кешеді. Оның өз шамасы, әрі шарасы бар. Өлшеулі шамадан асып, шара жасай алмайды. Осы тұста Абайдың әлдебірнелердің әсерінен қам көңіл болғанда «тулайын десе шара жоқ» дегені еске түседі. «Шара» дегенді хакім Абай ұғым ретінде қолданған. Шарадан асып-төгілу деген қазақи түсінік бар. Әдетте оны біз бір нәрсенің өз мөлшерінен асып, рәсуа болғанына қатысты айтамыз. Шарасынан асқан соң, ол зат өзімен-өзі болудан қалып, өзге күйлерге түсіп кетеді. Мысалы, шарасынан асқан су қайта жиналып, еш уақытта көл болмай, өзге күй кешеді де, бірте-бірте шалшыққа айналады. Шарасынан асқан өзге нәрселер де солай. Сонда шарадан асу, рәсуа болу. Қорқыт болса, адамның шарасынан асуын аңсаған. Шарадан асып түсу үшін де қуат қажет емес пе? Абай соны айтқан. Қорқыт та соны айтып отыр. Қорқыттың харекеті адамның шарасынан асатын іске бағытталған. Ол адам баласы біліп болмайтын істі білгісі келеді. Ол үшін адамды шарасынан шығаратын қуат қажет. Соны Қорқыт іздеген, ол адамның шамасы. Яғни, шараны тулататын шама керек, бірақ адамның шамасы шектеулі. Шама деген өлшемнің, мөлшердің сапалы белгісі, бірақ өзі сапа емес.

Қорқыт дүниетанымы осы адамның шамасы туралы. Шама – құбылмалы құбылыс. Ол да заттың сипаты /атрибуты/, құбылмалы көрінісі. Қазақта буддизмнен моңғолдар арқылы енген «құбылған» деген түсінік бар. Орыс тілінде ол «хамелеон» дегенге жақын. Дүниенің қасиеті оның құбылғандығында емес пе? Әрине, дүние құбылмалы, бірақ біз оны қабылдағанда өзін емес, құбылмалы күйін қабылдаймыз. Болмыстың құбылмалығын Фараби, акциденция деп атаған. Осы акциденцияны Абай өзінше «шама» деген. Құбылған дүниенің, яғни субстанцияның қасиеттерін Абай былайша нақты айтқан: ұйқы мен астан дәм кеткен, сақал, шаш болса, өңі кетіп ағарған. Осы емес пе дүниенің құбылғаны. Дүниенің құбылғанын шамадан білесің.

Осы сұрақты Абайдан ХІІ ғасыр бұрын ғұмыр кешкен Қорқыт қойған. Шара да, шама да шектеулі, қайда барсаң Қорқыттың көрі.

Қорқыт адамның шамасы туралы толғанысқа түскен. Адам табиғатынан /әуел бастан/ шамасы шектеулі. Олай болса, адамның мына сұрағы көп: ғұмырдағы орны қандай? Адамның білетінінен білмейтіні көп, онда пенде қайтіп өмір сүрмек? Міне, Қорқыт дүниетанымының басты арналары.

Мұндай проблемаларды XVII-XVIII ғасырларда, одан беріде ХХ ғасырда Батыс Еуропа елдерінде екі философиялық бағыт өздерінің объектісіне айналдырған, олар: ғұмыр философиясы /философия жизни/ және өмір сүру философиясы /философия существования/.

Алғашқысында адам болмысы туралы болса, соңғысында – тұрмыс проблемасы.

Аңызда Қорқыт жұртшылыққа түсінікті экзистенциалистік /яғни өмір сүру философиясы/ мәнде аңызға айналған.

Аңыз ақиқатқа бастайтын сана, бірақ ақиқаттың өзі емес. Аңызда мән толық көрінбей жасырын болмақ. Бейнемен айтсақ айсбергтің көрінгені аңыз, көрінбегі соның мәні. Аңыз – акциденция, мәні – субстанция. Қорқыт дүниетанымы – сол көрінбей жатқаны.

Қорқыт екі проблема көтерген: ғұмыр проблемасы, ол мәңгілік проблема және өмір сүру проблемасы, ол тұрмыстық өткінші мәселе. Өткінші өмірде, шынында да, қайда барсаң алдыңнан Қорқыттың көрі деген тікелей өлімге, ажалға қатысты мәселе емес. Бұлай деп түсіну тым қарадүрсіндік. Бұл – аңыздық вариант. Адам ажалдан қорқып өмір сүрмейді. Адам ажалды ойлап қайғырмайды, ол өзінің көп іске дәрменсіздігіне, әрекеттерінің шектеулігіне, мына өмірге су сияқты сіңіп кете алмауына қапаланып қайғырады. «Қайда барсаң Қорқыттың көрі», қайда барсаң бір қайғы, көрді көру дегеніміз өзінің дәрменсіздігін көріп, сезіну, адамның өзі шарасынан, болмысынан шыға алмауын сезіну.

Қайғы деген қорқу емес. Абай «қартайдық қайғы ойладық, ұлғайды арман» деген. Демек, қайғы дегеніміз – арманның ұлғаюы, есею, толысу, кәмелетке жетудің жолы. Асан қайғы тұлғасы да осы ойға саяды. Асанның қайғысы ел мұраты мен арманынан туған. Асан өзіне емес, еліне «Жерұйық» іздеп қайғы жолына түскен.

Қайғы – хакімдіктің белгісі. Қайғы – адамның жалғыздығының бір көрінісі. Жалғыздық хакімдерге тән, себебі олар М. Жұмабаев тілімен айтсақ, алға кеткен «жүйріктер». Қорқыттың да жағдайы солай. Ол өз заманына түсінікті болмаған.

Сөзімізді жинақтай айтсақ, дана Қорқыт ажалдан қашқан жан емес, ол – ажалдың құпиясын, сырын түсінуге тырысқан хакім. Оның алдында шешуі жоқ екі проблема тұрған: бірі ғұмыр, екіншісі осы ғұмырда өмір сүру. Яғни, ол өмір философиясы және өмір сүру философиясының мәселелерін сол өз заманында –VIII ғасырда күн тәртібіне қойған.

ҚОЖА АХМЕТ ИАCАУИ

(1093-1166)

Өзін жаратушы, жарылқаушы Аллаға ғашық екенін жария етіп, тақуалықпен өмір кешкен әулиелер Ахмет Иасауиге шейін болған. Мұндай мистикалық махаббаттың негізін салушы деп әдетте әулие-әйел Рабиға Адавийа (713-801) анамызды айтады. Рабиғаны анамыз деп образды түрде айтып отырмыз. Ол туралы араб әдебиеті мен мәдениетінде аңыз көп. Өмірі тұрмыс құрмаған, ер адамның бетіне қарамаған, ерекше қасиетке ие болған жан.

Мистикалық махаббат дүние таным ретінде сонау VIII ғасырдан бастап үзілмей Иасауиге жетті. Соншама мерзім ішінде адамның Аллаға деген махаббаты туралы толып жатқан ілім-қағидалар қалыптасты. Бұл дүниетаным суфизм (сопылық) деп аталған ислам философиясының бір арнасының басты гносеологиялық концепциясына айналды. Ол туралы арнайы жазылған еңбектер бар, сондықтан біз суфизмнің гносеологиясына тоқталмаймыз. Айтпағымыз, Иасауи суфизмнің тек насихатшысы қызметін атқарған тақуа ма, жоқ әлде өзінің үні бар, творчестволық мәндегі ойшыл ма деген сұраққа қысқаша жауап беру.

Сөзсіз, Иасауи – мистик ойшыл. Ол – исламның шарттарын мойындаушы әрі орындаушы. Алланың бір, пайғамбардың хақтығына ол шүбә келтірмеген. Оған тақуалық өмірі дәлел. Иасауи пайғамбар жасына келгенде жарық дүниеден безініп, жер астында өмір кешкен деседі оның ғұмырнамасын зерттеушілер. Бұл – ақырзаман пайғамбарын мойындаушылық. Демек, ол ойшыл болғанмен исламның негізгі қағидаларына қарсы шықпаған. Бір дінді мойындай отырып адамзатқа тән пікір, түсініктер қорыту, былай қарағанда, логикаға сыйымсыз іс. Бірақ, Ахмет Иасауи осы дилемманы шешкен. Ол үшін хикметтегі мына жолдарға назар аударайық, ол адамға «Алланың берген еркі өзіне дұшпан…» дейді. Бұл өлең жолында екі ой бір-бірімен бірігіп тұр. Бірі – Алла адамға өзі ерік бергендігі. Екіншісі, сол Алла берген ерік Адамға дұшпан. Осы екеуіне жеке-жеке тоқта­лайық.

Алла пендесіне ерікті не мақсатпен берген? Әуел баста Алла адам еркін неге тежеп тастамаған? Бұл жерде құпия бар. Ол – жаратушының сыры. Алайда адамға ерікті Алла бір қажеттілікпен бергенге ұқсайды. Егер адам өз еркімен Аллаға жалынып, жалбарынбай, осындай ғибадат жасауға міндетті болса, Алланың кереметін тану болмас еді. Онда таным орнына сенім орнығып, Алла еш шүбәсіз қабылданатын аксиома – шындыққа айналар еді. Бұл Алланың әміріне қайшы. Алла өз пендесінің өзін танып қабылдауына ерік берген. Себебі Алла тек адамды жаратушы емес, ол – бүкіл әлемге өң беруші, реттеуші шебер.

Еркі сеніммен шектелген адам Алланың шеберлігін тануы мүмкін емес. Егер адам ерікті болса, ол аз ғұмырына сай шебер Алланың кереметін танып білмек. Алла адамға ерікті өз кереметін тану үшін берген. Сондықтан адамға қысқа ақылмен қоса ыстық сезім берген. Сезім дегеніміз – адам мен Алланың арасындағы байланыс. Біз ақылмен Алланың кереметін танимыз да, сезіммен оның өзін аңсаймыз. Сезім Аланың бейнесін бере алмайды, оның барлығын ғана растайды. Сезінетін нәрсе шындық. Ақыл сезімнен емес, ойдан құралады. Ой – шындықтың өзі емес, оның логикасы. Шындық сезім арқылы білінеді. Ал шын­дықтың есімі – Алла. Яғни шындықты тану дегеніміз – Алла туралы сөз. Алла туралы сөз айтуға адам ерікті. Ерікті адамға Алланың өзі берген. Ерікпен қоса Адамға Жаратушы таңдау берген. Адамға екі дүние рахаты лайықталған. Олар – жалған және мәңгілік өмір. Жалған ғұмыр өте қысқа, бірақ ол мәңгілікке (бақиға) қарағанда алғашқы. Адам баласы өмірге осы «жалған» дүниеде келеді, өседі, өнеді. Ал алғашқы болған соң ерекше. Мәңгілік өмір туралы адамдар түсінігі көмескі, себебі оны олар көрмеген, сезінбеген, тек оймен жетеді. Жоғарыда айттық, ой дегеніміз шындық емес, оның жүйесі. Сондықтан сезілмеген, адам жүрегіне әсер етпеген ғұмыр көбіне өз сыры өзінде қала бермек, сөйтіп адам санасында Аллаға деген күдік ұялап, бөтен ой тумақ. Оны ғылыми тілмен айтсақ атеизм дейміз.

Сонымен ерікті адам алдында екі жол бар. Бірі – Аллаға сену, оны тану, екінші­сі – оны теріске шығару. Жоғарыда айттық. Иасауи бұл мәселенің біріншісінде. Алайда ислам дінінде адамдар Аллаға ғибаратты о дүниеде жұмаққа бару үшін жасайды деген қағида болған, мұндай Алламен «саудаласуға» Рабиға Адавийа қарсы шыққан. Ол кісі Аллаға ғашық болғанда одан ешқандай тілек тілемеген. Бір арманы – Алланың дидарын көру. Басқа ой жоқ. Иасауи да осындай бағытта болған, оның барлық ғибадатты Жаратқанына ғашықтығы үшін, о дүниеде жұмақтан орын алу үшін емес.

Адам өзін жаратқан Алласын сүюге ерікті. Осы ерікті пайдаланып іске асырғандарды біз тақуалар дейміз. Тақуалар – өз жүрегімен Алланы танып, оған ғашық болғандар. Тақуалық – нағыз дүниетаным. Олар – мистиктер. Бірақ олар бұл жолға идеологиялық тәсілмен жеткенін қолдан жасаған ойшылдар емес, өздері ерікті түрде абсолюттік ақиқатты сезінушілер. Олар, сөзсіз, ерекше қасиеттерге ие жандар. Бұл – адам құпиясы. Адам құпиясында Алла сыры, оған бойлап, тереңдеудің адамға берілген өлшемі, мөлшері бар. Одан асуға «рұқсат» жоқ. Адам құпиясын толық меңгердім деп ақыл-есі шамалы жан ғана айтпақ. Адам құпиясы – оның еркі сияқты ақылдан тыс құбылыстар.

Біз тарихта «ерікті адам» деп көп жалған пікірлер айттық, олардан шолақ қорытындылар жасап, онымызды теория деп атадық. Мәселенің түбіне үңіле бастасаң, адам еркі дегеніміз – адам түсініп болмайтын іс. Адам еркі әмәнда адамның өзінде емес. Тегі Артур Шопенгауэр айтқаны шындыққа жанасатын сияқты. Адам еркі әлемдік ерікке бағынышты, тәуелді дегенге қосылған дұрыс па деп ойлаймын. Біз адамның еркін тым жеңілдетіп жібердік. Тіптен адам еркін тәрбиелеп алуға болады деп те жазып жүрміз. Менің топшылауымша, адамға ерікті Алла берген. Алла деп дүние болмысын, нақтылы шындықты немесе әлдебір абсолютті немесе табиғатты айтқанмен, бәрібір адам еркі адамның өзінің ғана «меншігі» немесе өмір сүріп отырған қоғамның жемісі емес, ол – әлемдік тұтастықтың көріну формасы.

Адамға ерік не үшін қажет дегенге келсек, ол Алланы тану үшін қажет деп қысқа қайырамыз. Басқа сөздердің құны шамалы. Себебі Алланы тану – адамшылыққа бастайтын жол. Иасауи адам еркі туралы осындай пікірде болған. Ол “Хикметте” адамның Аллаға ғашықтығы «дүние кірінен» тазаруы үшін қажет. Бұл тек бір дінге, бір халыққа қажет ақиқат емес, барша адамзат қауымына керекті шындық. Ахмет Иасауидің ойшылдығының тереңдігі міне, осында.

Біз ерік адамға Алланы тану үшін керек дедік, ал Алланы танудың өзінің қажеттілігі неде? Мистик-ойшыл Иасауидің дүниетанымында ол – адамның өзін-өзі тану үшін қажетті шарт. Міне, Иасауидің гуманизмі осындай тұжырымдармен көмкерілген. Исламның гуманизмін Иасауи тереңдеткен. Оны ортодоксиялық қоқыстардан тазартқан, бір жүйеге түсірген.

Адамның еркі – қазына. Оны меңгеру, іске асырып пайдалану әркімнің қолынан келмейтін іс екенін Иасауи жақсы білгендіктен өз өмірін өзгелерге ғибрат еткен. Иасауи тақуалығының мәнін осылайша түсінуіміз керек. Иасауи өмірі – ғибрат өмір. Оның дүние қызығынан безініп, тақуалық жолына түсуі – өзгелер үшін қам жегендігі, солар үшін өзін өнеге еткендігі. Бұл жерде Ғайса туралы христиан дініндегі құрбандық деген идея келмейді. Ғайса өзін адамдар үшін құрбан еткен дейді Інжілде. Иасауи әрекетінде құрбандық жоқ, қалай адам өз еркін меңгеру керек деген өнегелік бар.

РУМИ

(1207-1273)

(«Месневи» – өмір оқулығы)

Дүниедегі бар қасірет, адамдардың бірін-бірі түсінбеушілігінде. Түсінбеушілік не білместіктен, не адасушылықтан немесе әдейі қасақана түсінбеушілік болады. Білместіктен болған түсінбеушілік кешірімді, адасушылықтан болған түсінбеушілікке жөн айтқан дұрыс, ал біліп тұрып түсінбеу ол – идеологиялық тәсіл, яғни ол арнайы ұйымдастырылатын бүлікшілдік, барды қиратушылық, адамзат табиғатына тән емес утопияға ынтық болушылық. Мұндай идеологиялық жағдайда, біздер Кеңестік империя кезінде болдық, ондай өмірді жан-тәнімізбен сезіндік, азапқа түстік. Жалған ұран миллиондаған адамдардың өмірін қиды, мен оның кейбір көріністерін «Санадағы таңбалар» деген кітабымда баяндадым. Адамды түсінбеу, оны түсінуге ынта жасамаудан надандықтан бастап, барлық зұлымдық пен жауыздықтың түрлері өсіп-өніп шықпақ. Осындай жағдайда адамзатқа, оның санасына «емшілер» керек. Сананы сауықтыру – мәселенің мәселесі. Осындай істермен сөз болғалы отырған Жалаладдин Руми мықтап айналысқан. Ол адамды түсінбеу, оны қадір тұтып, бағаламау дерт деп түсінген. Адамды, оның санасын сауықтыратын – адам. Дертті адамның дауасы (емі) да – адам. Адам адамға – айна. Асыл қасиеттің бәрін Жаратушы өзінің пендесі – адамға берген. Сол асыл қасиеттерді жырға қосып, адам рухын тәрбиелеп әрі емдеп сауықтырушы Руми сияқты ойшыл-ақындар болған. Ақын ол адамзаттың болмысындағы Жаратушымыз берген асыл қасиеттерді сыртқа шығарушы – жан. Ақындық – Алланың адамға берген ерекше қасиеті. Сондықтан да ақындықты ақылға салып, оның мәнісін ашу мүмкін емес, ақынды тек тыңдау, қабылдай білу керек. Руми – ақын, сізге ақыл айтпайды, сізді жалықтырмайды, ол істің мәнісін ашпақ ниетте. Румидің ниеті мөлдір, таза, ол осы тазалықты адамдарға ұсынады. Ол адамдар өмірдің кірінен, тұрмыстың балшық-батпағынан бір сәт сергіп, рухы оянып, рахат күйге түссе деп армандайды. Рас, өмірдің бейнет, азап екені әлімсақтан (ертеден) белгілі қағида, бірақ адамның өмірге деген мағмұрлығы (қызығуы) да әлімсақтан бері келе жатқан сарқылмайтын қуат. Өмір сүруге деген адамның ынтасы – ғұмырдың өзегі, жер бетіндегі тіршіліктің мазмұны. Өмір сүру – қандай ғажап, қандай тылсым құдірет, бірақ соның шешімі табылмай келе жатқан құпиялары көп, соның бірі – әділеттілік мәселесі. Жер бетінде әділеттілік орнауы үшін, ең алдымен, адамдар өзгелерді қабылдай алатын жағдайға жетуі керек. Адамдардың бейбіт өмір сүруі жер бетіндегі мәселенің қиынының қиыны болып отырғаны баршаға мәлім. Бейбіт өмір сүрудің қандай тәсілдері, амалдары бар? Бұл іспен саясаткерлер, қоғамның қайраткерлері шұғылданған, әлі шұғылданып келеді. Ал ойшыл Руми бұл іске өзге қырынан келген. Оған саясаттың қажеті жоқ. Руми адамдарға адам туралы білім жүйесін ұсынады. Оны қабылдау не қабылдамау әркімнің өз шаруасы. Румидің «Месневи» атты энциклопедиялық шығармасында тәмсілдер (притчалар) көп, солардың бірі – «Жүзім туралы әңгіме». Бұл тәмсілде түсінбестік адамдардың жауласуына негіз болған. Әңгіме желісі былай: «жолдас болып түрік, парсы, араб және грек жолға шығады, оларға бір ізгі адам кездесіп, оларға ақша (монета) береді. Осы ақша бұлардың арасына араздық туғызған, оның себебі ортақ ақшаны қалай пайдалану керектігі туралы әділ шешім қабылданбағандығында. Парсылық бұл ақшаға барып ангур сатып алайық десе, оған араб қарсы болып, жоқ ангур емес, айнаб сатып алайық дейді, түрік бізге ангурдың да, айнабтың да қажеті жоқ, олардың орнына жүзім сатып алып жейік дейді, оған грек дүрс қоя береді, ол ангурдың да, айнабтың да, жүзімнің де қажеті жоқ, базардан стафиль сатып алайық, соны бәріміз тамақ қыламыз дейді. Бұған парсылық, араб, түрік қарсы болып, ақыры бір-біріне қол жұмсап, төбелес басталады. Сонда олар ангур жүзімнің парсыша, айнаб арабша, жүзім түрікше, стафиль грекше атауы екенін түсінбей тұр, зат біреу, аталуы әр түрлі, міне осы – адамдарды төбелеске жеткізген. Жүзімнің әр тілде әркелкі атауы болғаны адамдар арасында түсінбестік туғызған. Бұл метафора емес, өмірде кездесетін жағдай, сөзді түсінбеу, оның қадірін білмеу, көбінесе осындай халге жеткізеді дейді Жалаладдин.

Адамды түсіну – өнердің басы, бірақ игі ынта, үнемі өз мақсатына жете бермек емес, мысалы оған «Саңыраудың хал үстіндегі көршісінің көңілін сұраған» тәмсілді келтіруге болады. Саңырау адамның көршісі хал үстінде жатады, оның көңілін неге сұрамайсың дейді оған біреулер. Саңырау ойлайды, мен оның айқандарын естімеймін, қалайша көңіл білдірмекпін, содан ойлайды, мен оның ернінің қимылдарынан айтқан сөздерін ұғуға тырысайын дейді ішінен. Көршімнен «Қалың қалай» деп сұраймын, ол әрине «Қалым шүкір» дейді. Мен оған «Е, дұрыс болған, Құдайға шүкір» деймін, содан «Нендей ауқат жасадың» деймін, ол «ботқа немесе шербет» дер, мен оған осыларды жесең, одан пайда дермін. Содан кейін «Саған кім деген емші келуде» деймін, ол емшінің есімін айтар, мен оған «оның келгеніне разы бол» дермін, «себебі достым, ол емші сенің дертіңді мәңгілікке жазар» дермін. Осылайша саңырау өзінше дайындалып көршісінің қалын сұрауға бекінеді. Көршісінің үйіне кіріп, барынша көңілденіп оның көңілін көтермек ниетте: «Достым, иә қалың қалай?» – деп сұрайды. Науқас көршісі: «Мен өлгелі жатырмын», – деп ыңырсиды. Саңырау оған: «Е, дұрыс болған Құдайға шүкір», – дейді. Бұл сөз дертті көршінің жанын қарып өтті, ол: «Бұл менің дұшпандарымның ішіндегі жауызы болды», – дейді. Саңырау аурудың еріндерінің қозғалғанын мұқият қараса да, сөз мәнісін өзінше түсініп: «Не дәм іштің” – дейді, ауру назаланып: «У іштім» – дейді. Бұл оған «Ол өте пайдалы, оны көбірек қабылда», – дейді. «Ал, енді маған емшілерің туралы айт», – десе, ауру: «Жанымды қинамай кет, жан алғыш әзірейіл әне, босағада тұр», – дейді. Оған саңырау қуаныш біл­діріп: «Достым, оған қуан, бұл емшілердің ішіндегі ғұламасы», – дейді. Осыны айтып, науқас көршімнің көңілін көтердім деп саңырау мәз боп шығып кетеді. Ол ойлайды, менің сөздеріме разы болғаны сондай, науқас көршім көзіне жас алды деп. Ал, сырқат көршісі саңырауды «Менің нағыз дұшпаным, ниеті қара жан екен» деп қиналып, науқасы одан бетер оны азапқа салды».

Бұл істе кінәлі кім? Түсінуге ынта бар, бірақ мүмкіндік жоқ. Өмірде мұндай жайлар көптеп кездеспей ме? Адамдардың бірін-бірі түсінем деген ниетте болып, онысы, керісінше болуы қандай ауыр мәселе. Не нәрсені болмасын түсіну үшін жарық керек, ал жарық адамдардың жүрегінде болмақ. Жүрегінде шамы жоқ адамдарға дүние үнемі қараңғы. Осы мәселені Руми «Піл туралы талас» деген тәмсілде ашып берген. Оқиға былай болған. Үнді елінен пілді әкеліп қараңғы сарайға қояды. Пілді көрем деушілер күзетшіге ақша беріп, піл тұрған қараңғы сарайға кіреді. Бұлар бұрын піл көрмеген жандар еді. Олар қараңғыда қолдарымен пілдің әр жерін ұстап көріп, піл туралы былайша дәлелдер айтып дауласқан екен. Біреуі пілдің хоботын ұстап, піл су құбырына ұқсас екен дейді, екінші біреу пілдің құлағын ұстап, оны үлкен желпілеуішпен салыстырады, үшіншісі пілдің аяғын сипалап “піл жуан ағашқа ұқсас” десе, төртіншісі пілдің жонын сипалап, жоқ ол су құбырына да емес, желпілеуішке де емес, ағашқа да емес, ол кәдімгі тақтаға ұқсас дейді. Сөйтіп піл көрмегендер, әркім өзінше пілді түсіндіруге тырысқан, бірақ ортақ шешімге келмеген, ал егер олардың қолында шам болса, жарықта мұндай мәнсіз таластар болмас еді. Адамдарға істің мәнісін түсіну үшін шамның жарығы қажет екенін Руми осы тәмсілдің негізгі идеясы етіп алған.

Түсінбестік қателікке бастайды, ол туралы Румидің мынандай тәмсілі бар. Ол «Жоғалған қой туралы» тәмсіл. Бір адам базардан қой сатып алып, топтың ішінен шыға бергенде, қолында қой жетектеген жібі ғана қалғанын бірақ біледі. Қойын ұрлатып алған аңғал олай-былай жүгіріп амалы құрып тұрғанда құдық басындағы қамығып тұрған адамға жолығады, ол әлгі қойды ұрлаған ұры болатын. Қойын жоғалтқан адам құдық басында тұрған адамның неден қамығып тұрғанын сұрайды, ол ақшаға толы әмиянын құдыққа түсіріп алғанын, егер кімде-кім оны алып шықса, ондағы жүз динардың жиырмасын беретінін айтады. Бұған қойын ұрлатқан адам қуана келіседі, ол ойлайды жиырма динарға он қой сатып алуға болады, жоғалған бір қойдың орнына түйе алатын болдым деп, ойланбастан шешініп құдыққа түсіп кетеді, осыны күтіп тұрған ұры, оның киім-кешегін алып жөнімен жүре береді. Бұдан Руми мынандай қорытынды шығарады:

Ей, досым, аяғыңды бас ақырын,

Белгісіз жүретін жол мұң-шақырым.

Сараңдық құдыққа әкеп тықты сені,

Сабырлық болсын дәйім қолшатырың.

(Аударма Ө. Күмісбаевтікі. Қараңыз: Шығыс шайырлары.

Алматы «Қазақ университеті», 2006, 94-95-б.)

Мен ойлаймын, қойын жоғалтып алған адамды құдыққа тыққан сараңдық емес, оның қателігі, ал қателік – сабырсыздық нәтижесі. Неге екенін дөп басып айту қиын, әдетте бір қателік жасаған жан екінші қателік жасауы ынталы, ал үшінші қателік ондай жағдайда өзінен-өзі орын алмақ. Неге дейсіз ғой, қателік жасаушының бойынан сабыр кеткенде солай болмақ. Ақылдың сақшысы – сабыр. Сабырсыздық адамды қателікке, одан надандыққа бастамақ. Сабыр сақтаған адам өзі жасаған қателігін мойындап, оны түзетуге күш, қайратын жеткізуі керек. Сабыр – адамға амалдар іздестірмек, ойландырмақ, сөйтіп кінәсінан тазартпақ. Сабырсыздық –қателікке, адасушылыққа бастап тұратын шайтанның жолы. Адамның ол жолға түспегені қажет, бірақ шайтандық, яғни нәсіпқұмарлық адамды адастыру жағында болатынын естен шығармаған жөн деген терең ой айтқан Жалаладдин Руми.

Надандық сабырсыздықтан болса, Руми енді бір тәмсілінде білем дегеннен шығатын надандықты баян еткен. Ол «Ғалым мен теңізші» деген тәмсілде айтылған. Жолға шыққан кемеде ғалым мен матрос жолығып әңгімелеседі. Ғалым: «Сен синтаксисті білесің бе?» – дейді матросқа, ол білмейтінін айтады. Оған ғалым: «Жарты өмірің босқа өткен екен», – дейді. Сол кезде теңізде қатты дауыл көтеріліп, кеме шайқала бастайды, сонда матрос грамматиктен «Суда жүзу білемісің» – деп сұрайды, ғалым жүзе білмейтінін айтады. Сонда теңізші айтты:

Қайран ғалым қара әні,

Су түбіне кеме батып барады.

 (Ол да сонда, 99-б.)

Білімнің өлшемін, оның пайдасын білмеу, әрине надандыққа бастайтын сана. Дүниеде керегі жоқ білім жоқ, бірақ оның бәрі өз орнында айқындалуы қажет. Білгенін артық санау – білімсіздік деген түйінге келген Руми. Надандықтың емі жоқ дерт екенін айтпаған ғұлама жоқ, Руми де осы мәселені «Торға түскен құстың нақылы» деген тәмсілде баяндап берген. Аңшының құрған торына торғай түседі. Торғай аңшыға айтады, «менің тоя жейтін етім жоқ, еркіме қоя берсең, саған өмірге қажет үш кеңес беремін», бірақ саған қоятын шартым бар, ол бірінші кеңесті осы торда тұрғанда айтамын, екіншісін қабырғаға ұшып барып қонғанда айтам, үшіншісін ағаштың басына қонғанда айтам» – дейді. Аңшы торғайға ерік береді. Торғайдың бірінші кеңесі:

Тыңда мынау бірінші кеңесімді:

«Ойсыз сөзге сенбеші елес үнді».

Торғайдың екінші кеңесі:

«Өткенге өкінбе, ол оралмайды

Келмейді жылап-сықтап шақырсақ та».

Осыны айтып, торғай ағаштың басына қонып отырып аңшыға былай дейді:

«Сол үшін нала болма тағдырға таң,

Тамағымда тығулы інжу-маржан.

Асылдың он дирхемдей салмағы бар

Байлықтың көкесі сол, сен аңғарсаң.

Дүниеден ондай інжу таба алмайсың,

Байлықты иемденіп таба алмайсың».

Мұны естіген аңшы, алдыңғы екі кеңесті ұмытып кетіп, бала туа алмай жатқан әйелдің қалпына түсіп, қиналады. Сонда аңшының мына халін көрген торғай оған «Алдында екі кеңесімді неге есіңнен шығарып жібердің, мен бірінші кеңесімде «ойсыз сөзге сенбе» дедім ғой, екінші кеңесімде «өткенге өкінбе, ол оралмайды» дедім, өз салмағым үш дирхем, мен қалайша он дирхем маржанды көтеріп жүрмекпін». Есін енді жинаған аңшы торғайға үшінші кеңесіңді айтшы деп жалынды, сонда Торғай оған екі кеңесті тыңдамаған, саған үшінші кеңестің қажеті қанша деп ұшып кетіпті. Оны Жалаладин Руми былай деп түйіндейді:

Даналардың ақылы алтын бесік,

Тыңдап түйін жасаса болсын несіп.

Дәлдірді қанша жамап, жасқасаң да,

Надандықтан қалады ашық есік.

 

(Ол да сонда, 98-б.)

Наданға кеңес берудің сәтсіз іс екенін Руми дөп басқан. Құл Қожа Ахмет Иасауидің «надандықты емі жоқ дерт» дейтіні сондықтан болса керек. Кеңесті, оны қажет етпейтіндерге беру өзекті іске бастайтын амал, кеңесті қабылдай білу – білімділік белгісі.

Мен «Месневиді» толық оқып шыққаным жоқ, ондай мүмкіндіктің болмаға­ны өкінішті. Мамандардың айтуынша, «Месневи» – 26 632 беттен, яғни 53 264 өлең жолынан тұратын, шамамен сегіз томдық поэма. Менің танысқаным «Руми» деп аталатын 1988 жылы Душанбеде «Адиб» баспасынан орыс тілінде жарық көрген газелдер мен тәмсілдер жинағы, онда «Месневи» деп қырық алты тәмсіл орыс тіліне аударылған. Бұл кітапқа алғысөз жазған Расул Хади-Заде. Сонымен бірге, менің қолымда Ө. Күмісбаевтің «Шығыс шаирлары» (Алматы «Қазақ университеті», 2004. 94-104-б.) деген жинақ, мұнда Румидің бес тәмсілі қазақ тіліне аударылған, олар «Жоғалған қой туралы», «Торға түскен құстың нақылы», «Ғалым мен теңізші», «Қорқақ қалалық», «Саңыраудың ауру көршісінің көңілін сұрағаны».

Осындай шағын дүниелермен танысқанымның өзінде-ақ, Жалаладдин Румидің данышпан ойшыл екеніне көзім анық жетті, сондықтан оның «Месневи» атты шығармасын өмірдің оқулығы деуім әбден болады, оның бір дәлелі «Руми» деген атпен орыс тілінде шыққан кітапқа жазылған алғы сөзде мынандай дерек келтірілген, Жалаладдин Руми 1273 жылдың желтоқсанның 17 жұлдызында дү­ниеден өткен. Бұл қазаға Конья жұртшылығы тегіс қатысты десе де болғандай, қаралы шеру ішінде қоғамның белгілі өкілдерімен бірге бұқара халық өкілдері, әр түрлі ұлттар мен дін өкілдері қатысқан. Мұнда христиандар, еврейлер, гректер, арабтар, түріктер болған деседі. Өзге діндегілерді мұсылмандар сыртқа қағып тастай алмаған, олар айтқан көрінеді «Румидің шығармалары арқылы Иса мен Мұсаны және өзге де пайғамбарлардың болмысын түсіндік» деп.

Осы жайларды жазып отырып, қазақ халқының данышпаны Абайдың осы Руми сияқты ғұламалар туралы айтқан «Өлді деуге сия ма, айтыңдаршы, артына өлмейтұғын сөз қалдырған» дегенін терең құрметпен еске аламыз.

Пікір қалдыру

Сіз пікір жазу үшін кіруіңіз қажет.