Әлем әдебиеті

ҚОҢЫР КҮЗДЕ

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Василий ШУКШИН

ҚОҢЫР КҮЗДЕ

әңгіме

Василий Макарович ШУКШИН (1929-1974) – көрнекті жазушы, белгілі кинорежиссер, актер. Алтай өлкесінің Сростки селенінде дүниеге келген. 1945-1947 жылдары Бийск автотехникумында оқыған, кейіннен әскери флотта қызмет еткен. 1953-1954 жылдары Василий Шукшин өзінің туған мекенінде тарих пәнінің мұғалімі және мектеп директоры қызметтерін атқарған. Алғашқы әңгімелері 1959 жылы басылып шықты. 1960 жылы ВГИК-тің режиссерлік факультетін бітіреді.

Ол өзінің еңбектері негізінде көптеген фильмдер түсіріп, бірқатар рөлдерде өзі ойнайды. Мәселен «Көл жағасында» фильмінде директор Черныхтың, «Қызыл жидек» фильмінде Егор Прокуддиннің образын сомдаған.

В. Шукшин – «Сіздің ұлыңыз бен бауырыңыз» драмасын қойған режиссер. Осы еңбегі үшін РСФСР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

1974 жылы 2 қазанда дүние салды.

* * *

 Паромшы Филипп Тюрин радиодан соңғы ақпараттарды тыңдап болған соң да үстел басынан тұрып кете қоймай, тұқшиып біраз отырып қалды. Қабағын түйіп, үн-түнсіз ойға батқандай…

– Әй, бұлар қоймады-ау, – деді ызалы кейіпте.

– Кімді айтып отырсың тағы да?.. – деп еркек пішінді, серейген ұзын бойлы кемпірі гүжілдей үн қатты.

– Бомбылап жатыр! – Филипп радио жаққа қарап иек қағып қойды.

– Қай жақты жазған-ау?

– Вьетнамдықтарды да…

Кемпір күйеуінің бұл әуестігін онша жақтыра қоймайды, тіпті оның осы қылығы кейде жынын қоздырады. Осы бір саясат деген бәле үшін олардың кейде шындап ұрсып қалатын кездері де болады, бірақ қазір кемпірдің жанжалдасып жатуға мұршасы болмады, өйткені базарға асығыс жиналып жатқан-ды.

Филипп болса, түнерген күйі аспай-саспай жүріп қалыңдау киініп алды да, паромға қарай тартты. Толығырақ »

КҮЙЕУІН КҮТКЕН КЕЛІНШЕК

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Фрэнсис Скот ФИЦДЖЕРАЛЬД

КҮЙЕУІН КҮТКЕН КЕЛІНШЕК

әңгіме

Фрэнсис Скотт ФИЦДЖЕРАЛЬД (1896-1940) – ХХ ғасырдағы Америка әдебиетінің классигі. Оның 1925 жылы жарық көрген «Ұлы Гетсби» атты романы әлем оқырмандарының ыстық ықыласына бөленіп, сол кездегі америка әдебиетшілерінің тұтас бір толқынына игі әсерін тигізді. Ал 1934 жылы жарияланған «Тамылжыған түн» романы байлық пен жеңілтек жүрістің қызығына берілген таланттың там-тұмдап таусылуы хақында. Оның «Соңғы магнат» атты әлеуметтік-саяси романы аяқталмай қалған… Өйткені жазушының өмірі ерте үзілді.

* * *

 Әуелі біз көне замандардағы француз қамалдары туралы айтып отырдық, одан соң әңгіме бағыты Людвиг ХІ-ші алты жыл бойы кардинал Балюді тұтқындап ұстаған темір тор, тас зындандар сияқты нәрселерге қарай ауысты. Тас зындандарды мен өз көзіммен көргенмін, тереңдігі отыз-қырық фут келетін құп-құрғақ құдық тәрізді болады, тұтқынды соның түбіне түсіріп жібереді екен де, содан соң ол байғұсқа сол жерде көзі бозарып жатқаннан басқа еш қызық қалмайды екен. Әлгі қараңғы зынданның көңілімде қандай әсер қалдырғаны әліге дейін есімнен шықпайды, жалпы, оған таңданатындай да ештеңе жоқ, менің клаустрофобияға бейімділігім сонша – тіпті вагонның күпесіне кірсем де тынысым тарылып, өзімді қоярға жер таппаймын. Содан болар, қасымдағы дәрігер кісі осы бір әңгімені бастағанда іштей қуанып қалғаным рас, өйткені бұл оқиғаның алғашқыда анау бір тірідей көмілгендер туралы әңгімелерге ешқандай қатысы жоқ сияқты көрінген. Толығырақ »

ЖАПОН СҰЛУЛЫҒЫНАН НҰРЛАНҒАН ЖЫРЛАР

0

ТАНЫМ МЕН ТАҒЫЛЫМ

Ясунари КАВАБАТА

ЖАПОН СҰЛУЛЫҒЫНАН НҰРЛАНҒАН ЖЫРЛАР

Көктемде – гүлдер

Жазда – құстар.

Күзде – Ай.

Кіршіксіз аппақ қар –

Қыс күндерінде

 Дзэн тақуасы Догэн (1200-1253) өзі жазған осы өлеңді «Бастапқы бейне» деп атапты.

Қыстың күнгі Ай,

Сен бұлттар арасынан

Мені жымиып шығарып салып тұрсың.

Қарлы аяздан жаураған жоқсың ба?

Беймаза жел мазаңды алмаған болар?

 Бұл данышпан Мёэнің (1173-1232) өлеңі. Толығырақ »

СОПАҚША СУРЕТ

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Эдгар Аллан ПО

СОПАҚША СУРЕТ

новелла

Эдгар Аллан ПО – Американың ұлы жазушысы, атақты ақын. Сондай-ақ редактор, сыншы және әдебиеттегі детективті-фантастикалық жанрдың негізін қалаушы.

Ақын ретінде оқырман қауымға «Тамерлан және басқа да өлеңдер» жинағымен танылды. Оның «Бөтелке ішінен табылған қолжазба» атты әңгімесі ең үздік новелла байқауынан жеңіп шыққаннан кейін «Оңтүстік әдебиет жаршысы» журналының редакторы болды. Сонымен қатар басқа да әдеби басылымдарды басқарды.

1838 жылы оның «Артур Гордон Пиманың басынан кешкендері туралы хикаяты» мен 1840 жылы «Гротескілдер мен арабескалар» екі томдық кітабы жарыққа шығып оқырмандардың ыстық ықыласына бөленді.

Өмірінің соңғы жылдары денсаулығы сыр беріп, сәттілік пен сәтсіздіктер алма-кезек келіп, оның айналасында өсек-аян көбейіп кетеді. Сөйтіп жүріп бірде оны ессіз күйінде тауып алады. Эдгар Поны Балтиморға алып келгенімен, 1849 жылы 7 қазанда ауруханада көз жұмды.

 * * *

 Тұла бойымды буған безгектің түрі жаман. Мынау жабайы Аппениннің қойнауында тапқан-таянғанымыздың бәрі таусылып, жел ұшырып әкеткендей жер сипап қалдық. Құлазыған оқшау қамалдағы жалғыз серігім – қызметшімнің денемнен қан шығара қоярдай қауқары жоқ, әрі ол өзінен-өзі берекесі қашып, үрейі ұшып жүрген бір жан. Әрине, өзімнің де қандықол қарақшылармен айқасамын деп жүріп, көп қан жоғалтқаным тағы бар. Басқа бір жақтан көмек шақырып кел деп айтуға және жүрегім дауаламайды. Кенет темекімен бірге ағаш жәшіктің ішінде ораулы жатқан бір шөкім апиын есіме түсті. Константинопольде жүрген кезімде мен темекіге апиын қосып тартатын әдет тапқанмын. Педро жәшікті әкелді. Ішін ақтарып қарап, іздегенімді таптым. Алайда өзіме қажетті мөлшерін бөліп алар тұста ойланып қалдым. Темекімен бірге шеккен кезде жеңілдеу болатын. Әдетте мен трубкамды жартылай темекімен, жартылай апиынмен толтырып, екеуін араластырып тартатынмын. Кейде сол қойыртпақты түгел тартып тауыссам да түк әсер етпейтін. Ал кейде екі-үш сорғанда-ақ миым айналып, есімнен тана бастайтынмын да, бұдан сақтанбаса болмас дейтін ой келетін. Әрине, апиынның мөлшеріндегі аз ғана өзгерістің өзі көп нәрсені ұмыттырып жіберетіні рас-ты. Бірақ қазіргі жағдай мүлде басқаша еді. Бұрын мен ешқашан да апиынды ішіме қабылдап көрген емеспін. Ал лауданум мен морфийді қабылдаған кездерім болған. Егер олар қолымда болса, еш ойланбас ем. Бірақ таза апиынның маған әлі бейтаныс екені анық. Педроның да менен артық біліп бара жатқаны шамалы, сондықтан да мынау қиын сұрақтың шешімін қалай табарымды білмей тосылдым. Толығырақ »

БӘРІМІЗДЕ БІР ҮМІТ

0

СҰЛУ САЗДЫ СӨЗ САРАСЫ

Ян РАЙНИС

БӘРІМІЗДЕ БІР ҮМІТ

Ян РАЙНИС (Янис Плиекшан) (1865-1929) – ақын, драматург, аудармашы, саясаткер, қоғам қайраткері, Латвияның халық ақыны. 1865 жылдың 11 тамызында Латвияның Белоруссия, Ресей, Литва жерімен шектесіп жататын шеткері ауылында (Варславаны хуторы) дүниеге келген. Ақын ауылына ең жақын мәдени орталық Динабург (Даугава өзенінің бойы) қаласы болды. Әкесі Криньян Плиекшан – шағын дәулетті адам. Отбасындағы жалғыз ұл. Туған жерінің ғажайып табиғатын тамашалап, жағасы көрікті өзенді, жасыл желекке малынған шалғынды алқаптың ен ортасында өсті. Оның өлеңдеріндегі Күн, Даугава деген ұғымдар образға айналып кеткені сондықтын.

Ян Райнис Рига гимназиясында, Петербург университетінің заң факультетінде білім алады. Университетте жүріп батысеуропалық даңқты қаламгерлердің шығармаларымен танысады. Осы кезде-ақ әлем халықтарының классикалық поэзиясының анталогиясын шығаруды армандайды. Гимназияда жүрген кезінде Гетенің «Фаустын» аударуды бастайды да, айдауда жүріп аяқтайды. Ал гимназияны бітірер шақта А. Пушкиннің «Борис Годуновын» аударады. Петербургте оқып жүрген кез – оның азаматтық байламының қалыптаса бастаған шағы. Заман, уақыт шындығын өзек еткен буырқанысқа толы шығармалары осы жылдары туады. Қуғын-сүргінді көріп, бірнеше рет жер аударылады. Оның «Далекие отзвуки синим вечеров», «Посев бури», «Тихая книга», «Те, которые не забывают», «Конец и начало» атты жинақтары жарық көрген.

Латвия Республикасы Конституциялық жиналысының мүшесі болып сайланған. Латвия Конституциясы авторларының бірі. Ұлттық театрдың директоры, білім министрі қызметтерін атқарды. Өлеңдері әлем халықтарының бірнеше тіліне аударылған.

 БІР ТҮНДЕ

 Ғаламат шығар: бір түнде ғайып болды олар

Атса да ақ таң, жоғалып тынды қолда бар:

Төңірек мылқау, жұлдыздар сөніп жоғалған,

Торғайлар да әнін доғарған.

Өлең шөп, өндір, жас орман жайнап тұр әне,

Жапырақ бетін алтындап күннің шуағы.

Жүректе үрей: қоштасар кезің келген де

Өледі солай сөз бенен дыбыс шерменде.

Толығырақ »

ТОЛСТОЙДЫҢ ӨМІРІ

0

ӘЛЕМГЕ ТАНЫМАЛ ТҰЛҒАЛАР

Ромен РОЛЛАН

ТОЛСТОЙДЫҢ ӨМІРІ

(Соңы. Басы өткен санда)

Ромен РОЛЛАН – Францияның ұлы жазушысы. Ол шығармашылық жолын драматургиядан бастап үлкен табыстарға жетті.

Алайда жазушының атағын әлемге әйгілі еткен шығармасы он кітаптан тұратын «Жан-Кристоф» романы еді. Ромен Ролланға «Жан-Кристоф» романы үшін 1915 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы берілді.

Ромен Роллан тек шығарма жазумен ғана емес, сонымен қатар әлемге әйгілі тұлғалардың өмірін зерттеумен де айналысты. Жазушының «Бетховеннің өмірі», «Толстойдың өмірі», «Микеланджелоның өмірі», «Рамакришнаның өмірі» секілді кітаптары кемеңгер тұлғалардың ғұмырын жан-жақты терең зерттеуімен айрықшаланады. Жазушының «Сенім трагедиясы», «Әулие Людовик» секілді тырнақалды пьесалары көрерменнің ыстық ықыласына бөленді.

* * *

1882 жылдың қысын Толстой Мәскеуде өткізіп (отбасылық міндетіне мойынсынып, ол онда үй-ішіндегілердің соңынан барды)1 жалпыхалықтық санаққа қатысады. Тұңғыш рет ол үлкен қалалардағы халықтың қайыршылығын көзімен көреді. Алған әсері жан түршігерлік еді. Өмірінде алғаш рет өркениеттің бітеу жарасын тапқан күннің кешінде ол өзінің досына көргендерінің бәрін баяндап беріп айтып тұрып, әлдекімдерге «айғайлап, жылап, қайта-қайта жұдырығын түйеді».

«Мен оны өзім де байқамай, көзім жасқа толып, айғайлап, жолдасыма қарай қайта-қайта қолымды сермеппін».2

Ол қайтадан бірнеше айлар бойы ауыр күйзеліске батып кетті. Толстая ханым 1882 жылдың 3 наурызында оған былай деп хат жазады: Толығырақ »

О, МАХАББАТ! МАХАБАТТА МҰҢ ҚАНДАЙ!

0

СҰЛУ САЗДЫ СӨЗ САРАСЫ

Шандор ПЕТЕФИ

О, МАХАББАТ! МАХАБАТТА МҰҢ ҚАНДАЙ!

Мажар ақыны Шандор ПЕТЕФИ (1823-1849) – шын аты-жөні Александр Петрович, 1823 жылдың 1 қаңтарында дүниеге келген. Ол мажар халқының ұлы ақыны ғана емес, 1848-1849 жылдары Венгриядағы төңкеріс жетекшілерінің бірі, азаттық жолындағы күрескер болды.

Шандор Петефидің алғашқы кітабы 1844 жылы жарық көрді. Петефи шығармашылығына негізінен әдебиеттегі реализм бағыты тән болғанымен, ішінара ортағасырлық тарихқа назар аудару, романтизмнің жекелеген мотивтері де кездесті. Петефидің алғашқы өлеңдерінен аңғарылатын бұғауға, бодандыққа наразылық ең әуелі австриялық Габсбургтер деспотизміне бағытталған болатын. Ол демократиялық жаңаруды, тәуелсіздікті көксеген өлеңдерімен күрескерлік рухпен жігерленген мажар азаматының өр бейнесін сомдады («Корольдарға қарсы», «Жабайы гүл»).

Мажар халқының ұлы ақыны әрі ұлттық қаһарманы Шандор Петефи 1849 жылдың 31 шілдесінде майдан даласында мерт болады. Оның шығармашылығы мен қайраткерлігі венгерлер үшін үлкен мақтаныш. Шандор Петефидің ұлттық поэзияның негізін салудағы орнын орыстың ұлы ақыны Пушкинмен, украин ақыны Т. Шевченкомен, беларус ақыны Я. Купаламен, польша ақыны А. Мицкевичпен салыстыруға болады.

О, МАХАББАТ!

 О, махаббат! Махаббатта мұң қандай!

Әрі түнек, әрі терең зындандай.

Содан бері аунап-аунап түнімен,

Шыңыраудың бір-ақ шықтым түбінен.

  Толығырақ »

НАПОЛЕОННЫҢ ҰЛЫ

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Шарль ЛОРАН

НАПОЛЕОННЫҢ ҰЛЫ

роман

Шетел әдебиетіне аса мол үлес қосқан француз әдебиеті екендігі көзіқарақты оқырман қауымға белігілі. Көркем әдебиеттің даму үдерісіне француз қаламгерлері айрықша үлес қосты. Солардың қатарында Шарль ЛОРАН да бар. Ол француз әдебиетінде тарихи роман жанрын одан әрі байыта түсті. Тарихи тұлғалардың бірі – Наполеон Бонопарттың дәуіріндегі оқиғаларды өз шығармаларында пайымды да парасатты, сергек оймен және ұшқыр тілмен ұғымды түрде суреттеді.

Шарль Лоранның тарихи проза саласындағы аса құнды романдарының қатарына «Наполеонның тыңшысы», «Наполеонның ұлы» атты романдары жатады. Романдарының тілі оқуға жеңіл, баяндалуы қызғылықты, кейіпкерлерінің іс-әрекеттері батылдығымен ерекшеленді.

«Наполеонның ұлы» романының желісі әлем тарихында елеулі тұлғаға айналған әскери қолбасшы Наполеон Бонопарттың ұлы жайлы тарихи-көркем, деректі оқиғаларға және терең психологизмге негізделіп, терең суреттелген.

Наполеон ұлының әке трагедиясынан кейінгі драмаға толы тағдыры оқырманды бей-жай қалдырмайды. Тарихи деректі-көркем шығарма тарихи тұлғаның, оның ұлының қиын да қыстау бір кезеңіне арналған.

 * * *

БІРІНШІ БӨЛІМ

 ҚҰПИЯ ҚҰЖАТТАР

 І

«АЛТЫН ҚАЙШЫЛАР»

 1830 жылы жиырма бесінші шілде күні кешкі сағат жетіде Милан қаласындағы Дель-Орсо көшесінде орналасқан, маңдайшасында «Алтын қайшылар» деп жазылған француздық ішкі киімдер сататын шағын дүкен іші жалт-жұлт еткен келушілерге және сәнқой кербездерге лық толған еді. Дүкен иесі, кәрі қыз Лолив ханым биік үстел жанында отырған-ды және өзінің төңірегіндегілердің бәріне де назар аудармағандай сыңайда кесте тоқумен шұғылданды, бірақ қолымен лезде белгі беріп, дегбірінен адасып, асып-сасқан сатушыларға әлдеқандай сатып алушыларға олардың қызметі қажет екендігін көрсетіп жатты. Оның жиен қызы Шарлотта мүсінін қолдан құйғандай, әп-әдемі, еті тірі, жап-жас, аққұба бойжеткен, барша тұтынушылардың көңілінен шығып және париждік жаңа сән үлгілері туралы барлық сауалдарға жауап беру үшін жаны жай таппай, аласұрумен болды. Толығырақ »

ӘНДІ КҮТТІМ, АРАЙЛЫ ТАҢДЫ КҮТТІМ

0

СҰЛУ САЗДЫ СӨЗ САРАСЫ

Гийом АПОЛЛИНЕР

ӘНДІ КҮТТІМ, АРАЙЛЫ ТАҢДЫ КҮТТІМ

Гийом АПОЛЛИНЕР (1880-1918) – аса көрнекті ақын, француз әдебиетінің классигі.

Монакода Сен-Шарль лицейінде білім алған. 1898 жылы Парижге көшіп келіп, алғашқы өлеңдерін жариялады. Бір кездері мұғалім болып жұмыс істеп, содан кейін өз ғұмырын тұтастай әдебиетке арнады. 1913 жылы шыққан «Ішкіштер» өлеңдер жинағы ақынның үлкен жетістігі болып саналады. Оның шығармашылығының алғашқы кезеңінде символизмнің әсері байқалады. Ол өзінің өлеңдерінің көпшілігін 1918 жылы шыққан «Каллиграмма» жинағында жария етті.

Сондай-ақ Аполлинер «Граффити» ескі техникасын жаңғыртып, өлең шумақтары арқылы сурет салды. Кубизмді қолдаған Аполлинер жұртшылықты кубист-суретшілер кітабындағы жаңа бағыт өкілдерімен таныстырды. Оның көркем туындыларының қатарына «Убиенный поэт» хикаяты, «Отырған әйел» романы мен «Ересиарх пен Ко» әңгімелер жинағы кірді. 1917 жылы оның «Сосцы Тиресия» сюрреалистік драмасы қойылды.

Аполлинер 1918 жылы Парижде қайтыс болды.

КҮН СҰЛУЫ

 Ашыламын алдыңда – тірі адаммын,

өмірің мен өлімің сынаған мың.

Махаббаттан,

азаптан,

қуаныштан –

алынбаған азын біл, сыбағамның,

мұң мұнартып басынан мұнарамның,

шыбық емес, қолыма

шырақ алдым.

Аз кезбедім әлемді…

сынақ алдың,

тіршіліктің тілін де сұрап алдым.

  Толығырақ »

«Әлем әдебиеті», №3-2011

1

«Әлем әдебиеті», №3-2011

Жұрналдың бұл саны түрлі халықтардың әдебиетінен сыр шертеді. Алғашқы беттерде орыстың ұлы жазушысы И.С. Тургеневтің қысқа-қысқа әңгімелері (Аударған Сырым Бақтыгерейұлы) және Нармахан Бегалыұлының тәржімелеуімен көрнекті ақын Афанасий Феттің айтулы жырлары берілген.

«Сынын бермес сырлы сөз айдарымен» берілген норвег жазушысы Кнут Гамсунның «Тиволиден келген бикеш» атты новелласын, атақты еврей жазушысы, Нобель сыйлығының иегері Исаак Башевис-Зингердің «Иохида мен Иохид» Толығырақ »