Әлем әдебиеті

«ЖЫЛДАРҒА ЖЫЛДАР КЕТТІ ТАҒЫ ҰЛАСЫП…»

0

 

Көне қытай жазбаларындағы түркі тектес ақындардың әдеби мұралары
(біздің дәуірімізге дейінгі Х ғасыр мен ХҮІІІ ғасыр аралығы)

 

Көне қытай жазбаларындағы түркі тектес ақындардың әдеби мұралары
(біздің дәуірімізге дейінгі Х ғасыр мен ХҮІІІ ғасыр аралығы)

          

КӨНЕДЕГІ КӨРКЕМ ОЙДЫҢ ҰЙЫТҚЫСЫ

 

I

 

            Қазақстанның ұлттық тәуелсіздігін тарихи тұрғыдан баянды етуде жазба мұралардың маңызы ерекше. Ол мұраларда елдік идеямыздың қалыптасуының тарихи даму жолы көрініс береді. Көне түркіден бастап бүгінгі күнге дейінгі өзінің рухани әлемінде 16 жазу үлгісінде жазба мұра қалдырған қазақ ұлтының тарихи, әдеби-мәдени жәдігерлері осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыдан жинастырылып, жүйеленіп, сипаттама берілген жоқ, қазақ тіліне де тұтастай аударылмай келді.

Көркем ойдың түйсігі тек қуалайды деген мойындалып, мойындалмай жүрген тәмсіл бар. Мұның өзі – таусылмайтын, дәлелдеуі оңай әрі мүмкін емес пікірталастардың еншісі. Оны өзге орайға қалдыра отырып, тікелей діттеген тақырыпқа ауысамыз. Бір шындық бар, ол – кез келген мәдени үдерістің жеті атаға дейін үзілмейтіндігі. Қазақтың: «Елу жылда – ел жаңа», яғни, ұрпақ ауысады, «Жүз жылда – қазан», яғни, дәстүр ауысады, «Ақыл ауыс» деген мәтелдері бар. Алайда тектік түйсік аңсары жеті атаға дейін тек қуалайтынынын нейролингвистика ілімі дәлелдеп шықанына да бес-алты жылдың жүзі болды. Яғни, жаңа туған баланың ми жүйкесіндегі талшықтар тура жетінші атасының «көшірмесі» ретінде қалыптасып, сол жетінші атасы қай тілде сөйлесе, сәбидің де тілдік жүйкелері сол тілде шүйкеленіп туады екен. Ол өте қиыншылықпен жаңа тілге бейімделіп алған соң, оның жетінші тұқымының ана тіліне айналатын көрінеді. Мұны неге суыртпақтап отырмыз?

Мәселе мынада, көшпелілер үнемі қозғалыста болды, олар Арғы Алтайдан бастап Альпіге дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікте тоқтаусыз көшіп жүрді. Отырықшы жұртқа жылқыларды жүгендеуден бастап үзеңгі, шалбарға дейінгі мәдени жетістіктерін енші етті. Өздері де олардың мәдениетінің дала жағдайына үйлесімділерін сіңірді, сіңіп те кетті. «Қазан жаңарды, ақыл ауысты» дегеніміз осы. Жыл қайыруымызға дейінгі дәуірдің өзінде, батыста – Анақарыс (б.д.д. 620 жыл) пен Лаушаң Қызайдан (б.д.д. 174 жыл) бастаған «ақыл алмасу» үрдісі, батыста – Еділ патшаға, құба қыпшық ханы Қоншаққа ұласқан, шығыста – көк түріктер қағанаты тұсындағы Тоныкөк абызға, Шыңғыс хан кезеңіндегі жалайыр Мұқылайға ұласып, ақыры сол елге сіңіп тынды. Шыңғыс ханның әскерінің денін түркі текті тайпалар жасақтағаны белгілі. Ал ол ұлыстардың құрамы негізінен керей, найман, қаңлы, қарлұқ, арғын, қыпшақ, оңғыт (уақ) тайпалары екені тарихи шындық. Сонау Алтайдан қотарылған көш те, әскерге алынған жасауыл да: «Балқан, Балқан, Балқан тау, О да біздің барған тау» деп, шығыстағысы – ішкі Қытайда, батыстағысы – Балқанда қалып қойды. Олар үш ұрпаққа, яғни немереге дейін өздерінің әдет-ғұрпын, тілін, дінін сақтады. Одан кейін сол елдің тілін, ілімін, дәстүрін меңгеріп, будандасып кетті. Толығырақ »

Айгүл КЕМЕЛБАЕВА. ГЕТЕ МЕН АБАЙ

1

ӘЛЕМГЕ ТАНЫМАЛ ТҰЛҒАЛАР

Айгүл КЕМЕЛБАЕВА,

жазушы, әдебиеттанушы,

«Дарын» Мемлекеттік жастар

сыйлығының лауреаты

 

ГЕТЕ МЕН АБАЙ

              Немістің ұлы ақыны, ойшыл, натурфилософ, ғалым, зерттеуші И.В. Гете антикалық әдебиеттің нағыз мұрагері болды. Гетеден аттай бір ғасырға жуық кейін туған Абайдың «Мен ескінің арты едім» деген сөзі неміс ойшылына бек жарасары анық. Екеуі де ескінің арты, жаңаның басы болғанымен, ерекшеленетін алыптар тобынан екені аян.

Иоганн – Вольфганг Гете өзінің рухани зор портретін «Арнау» атты өлеңінде астарлы суреттейді. Таң сәуледен оянған ақын тауға шықтым деп жырлайды. Символдық ұғымда тау рухани асқақтық идеясын бейнелейді; бұл – әулиелер мен данышпандар Құдайын іздеп баратын киелі жер. Қазақта «Адам күбірін тау естиді, тау күбірін Тәңірі естиді» деген құдіретті сөз бар. Тау шыңы, құз-жартас адамзатты көк аспанға төбесі тиердей таяу тұрумен тартады. Ежелгі пұтқа табыну дәуірінде тау – Құдайлардың мекені саналатын. Толығырақ »

Бауыржан ЕРДЕМБЕКОВ. АБАЙ МЕКТЕБІ ЖӘНЕ КӨРКЕМ АУДАРМА

0

Тәржіме туралы толғамдар 

 

Бауыржан ЕРДЕМБЕКОВ, 

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық

университеті қазақ әдебиеті

 кафедрасының меңгерушісі,  филология

ғылымдарының докторы, профессор

 

 

 

АБАЙ МЕКТЕБІ ЖӘНЕ КӨРКЕМ АУДАРМА

 

           Абайдың қазақ әдебиетінде ашқан үлкен жаңалығы профессионалдық үлгідегі көркем аударма жанрын әкелді. Алдында үлгі етер ешқандай нұсқа жоқ айтақыр жерден бірден шыңдалған аударма жасауы Абайдың ақындық кемеңгерлігін тағы бір мәрте дәлелдегендей. Абай аудармаларына алғашқы ақындық тәжірибе деп қарамай, бірден ақынның ұстанған принциптері мен шеберлік жолына аса жоғары межеден баға беретін себебіміз – Абайдың бұл дәстүрді еркін игерген ғажайып құдіретімен ғана түсіндіруге болады. 

Абай аудармасының бір қыры нәзира үлгісімен жалғасып жатыр дегенді басшылыққа алсақ, жаңашыл ақын шығыстан келген сол нәзирагөйлік дәстүрдің өзін түлетіп, жағрапиялық аясын ғана емес, идеялық-тақырыптық желілерін байытып берді. 

Көркем шығармаларды аудару Абайға бірден келмегені белгілі. Дәстүрлі нәзира үлгісінің негізінде барып Абай орыс ақындарының шығармаларына көңіл аударды. Нәтижесінде Пушкиннің «Евгений Онегині» қазақша сөйлеп, қазақ сахарасына ән боп жайылды. Бұл туынды абайтанушы ғалымдар тарапынан нәзиралық үлгідегі аударманың озық үлгісі ретінде жоғары бағаланды. 

Ақындық өнердің басқа салаларындағыдай Абайдың көркем аударма саласындағы жаңалығы оның қасындағы шәкірттерін бірден елітті. Қазақ поэзиясына келген жаңа құбылысқа дені орыс тіліне жетік Абай мектебі өкілдерінің қызығып, бірден бас қоюы заңды-тын. Абайдың бағыт-бағдарымен, тікелей қолдауымен Европа, орыс ақын-жазушыларының түрлі деңгейдегі әдеби туындылары қазақша сөйлей бастады. Шәкәрімнің А. Пушкиннен аударған «Дубровский», «Боран», Л. Толстойдан «Алты әңгіме» әңгімелер циклі, американ жазушысы Г. Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны», Әсет ақынның «Евгений Онегин», Уәйіс Шондыбайұлының «Иванушка-дурачок», Тұрағұл Абайұлының М. Горкийден аударған «Челкаш», А. Неверовтен «Мен өмірге жерікпін», «Ортақшыл Мария» әңгімелері, Б. Прустан «Антек», Д. Лондоннан «Баланың ерлігі», бізге жетпеген Д. Лондоннан «Матин Иден» романы сияқты кейбірі нәзиралық үлгіде жалпы оқиғасы қазақшаланса, кейбірі түпнұсқадан алыс кете қоймаған түрлі жанрдағы көркем шығармалардың дүниеге келуінің басында Абай тұр. 

Толығырақ »

Абдурауф ФИТРАТ. ШАҒАТАЙ ӘДЕБИЕТІ

0

ЗЕРДЕЛЕУ. ЗЕРТТЕУ. КӨЗҚАРАС

Абдурауф ФИТРАТ

 

ШАҒАТАЙ ӘДЕБИЕТІ

 

             Абдурауф ФИТРАТ (Абдурахимуғли) – өзбек халқының біртуар тұлғасы. 1886 жылы Бұхара қаласында дүниеге келген. Ол әуелі молдадан ескіше сауат ашып, кейін атақты «Мир Араб» медресесінде білімін жетілдірді. Бұл тұста Исмайыл Гаспыралы реформасы Бұхараға да жетіп еді. Бұхара оқығандары жәдитшілдікті түсіну үшін Бақшасарай мен Стамбұл қалаларына арнайы адамдарын жіберіп, білім жүйесіндегі тәжірибелерін үйренді. Жастарды осы бағытта тәрбиелеу үшін «Тарбияи атфол» жасырын ұйымы құрылды. Осы ұйым бастамасымен ол 1909-1913 жылдар аралығында Стамбұлда тәлім алды. Жас ақын жәдитшілдік көзқараспен есейіп жетілді. Фитраттың Түркістан әдебиеті тарихындағы маңызы зор қызметінің бірі – 1918 жылы «Чиғатой гурунги» (Шағатай бәсі) ұйымын құруы еді. Бұл туралы алаштанушы-профессор Д. Қамзабекұлы: «Шағатай бәсi» – пiкiрталасты көздеген, ақыл-ойдың қайнауын тiлеген ұйым. Мұнда бәс шындық пен ақиқатқа тiгiлсе керек. Жеңген жан ғылым мен ағарудың абыройына бөленедi, көзi ашылған елдiң есiнде қалады. Түркi халықтарының тағдыры талқыға түскен кезеңде жұмыс жасаған «Шағатай бәсi» Түркiстан руханиятының қанжығасына олжа байлады. А. Фитрат пен аталған ұйымның iзденiсi бiраз адамға ой салды, бiраз жанды қателiктен құтқарды. Сөйтiп, Ташкенттiң рухани ауа райына игi ықпал еттi»,– деп жазады («Алаш және әдебиет», Астана, 2002 жыл).

         Өзбек әдебиеті тарихын дәуірлеу үлгісін алғаш ұсынған Фитраттың «Шағатай әдебиеті» мақаласы 1929 жылы «Қызыл қалам» жинағының екінші кітабында жарыққа шықты.

  Толығырақ »

Афанасий ФЕТ. ТАБЫЛАР СҮЙГЕН СЫҢАРЫҢ…

0

СҰЛУ САЗДЫ СӨЗ САРАСЫ

Афанасий ФЕТ

 

ТАБЫЛАР СҮЙГЕН СЫҢАРЫҢ

 

 

             Афанасий ФЕТ (1820-1892) – орыстың көрнекті ақыны. «Ұлы ақындарға тән лирикалық құпиялы құштарлық осы етжеңді орыс офицерінде қайдан жүр өзі?!» – деп Лев Толстойдың өзін таңырқатқан. Өлеңдері көкірек сазына құрылған, кілең күміс дыбыстардан тұрады.

 

* * *

Аяқ-қолда сыңғырлаған

кісен үні – ауыр үн,

 Басқан сайын салған салмақ ауырын.

Қадам сайын үрейлі өлке жақындап,

Қайтпайсың ғой менің сорлы бауырым.

 

Өңіңнен сұп-сұр сезінеді қабірің,

Жанар сөнген.

Қалған ба әбден көңілің?

Өкінбейсің ғой артыңда қалған өлкеге,

Мінәжатыңды да қимадың ғой, бауырым!

  Толығырақ »

Артур Конан ДОЙЛ. ЖИРЕН ШАШТЫЛАР ҚАУЫМДАСТЫҒЫ

1

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Артур Конан ДОЙЛ

 

ЖИРЕН ШАШТЫЛАР ҚАУЫМДАСТЫҒЫ

 

әңгімелер

            Артур Игнатиус Конан Дойл – шотланд және ағылшын жазушысы, дәрігер. 1859 жылы 22 мамырда Шотландия астанасы Эдинбургте дүниеге келген. 1881 жылы Конан Дойл Эдинбург университетінің медицина факультетін тамамдаған. Диссертация қорғап, медицина докторы атанған. Әлемге Шерлок Холмс туралы детективтік әңгімелер топтамасы, профессор Челленджер туралы шытырман әрі ғылыми-фантастикалық шығармасы, бригадир Жерар туралы юморлық туындылары арқылы танымал. А. Конан Дойль, сонымен қатар, бірқатар пьесаның («Ватерлоо», «Тамұқ періштелері», «Тағдыр оттары»), автобиографиялық очерктердің («Старк Монро жазбалары»), тұрмыстық романдардың авторы. Өмірінің соңында спиритизм мәселесі қызықтырып, «Спиритизм тарихы» (1926 ж.) атты екі том кітап шығарған. Сондай-ақ, үш том өлеңдер жинағы жарық көрген. 1930 жылы 71 жасында көз жұмды.

 

* * *

 

           Былтыр күзде орайы келіп байырғы досым мистер Шерлок Холмсқа кіре шыққам. Үйінде мосқал тартқан, шамадан тыс толық, жалындай түтеген жирен шашты бір джентльмен отыр екен. Ішке кіргім келгенімен екеуара әңгіменің қызып жатқанын көріп іркіліп, қайтып кетпек болдым. Алайда Холмс мені бөлмеге сүйрегендей боп кіргізіп, соңымнан есікті жауып алды.

– Іздегенге сұраған дегендей, нағыз керек кезде келдіңіз, қадірменді Ватсон, – деді ол жайдарлана езу тартып.

– Сізге бөгет жасағым келмеген. Шұғыл шаруамен айналысып жатқандай көрініп едіңіз маған.

– Шұғыл екені рас. Тіпті айтары жоқ.

– Басқа бөлмеге барып тоса тұрсам қайтеді?

– Жо-жоқ… Мистер Уилсон, – деді ол жуанға қарай бұрылып, – мына джентльмен сәтті аяқталды-ау деген ізденістерімнің бәрінде де маған талай рет достық көмек көрсеткен. Мына біздің ісімізге де пайдасы тиеріне еш күмәнім жоқ. Толығырақ »

Евгений ЕВТУШЕНКО. МЕНІҢ ШЕШЕМ ЖӘНЕ НЕЙТРОН БОМБАСЫ

0

СҰЛУ САЗДЫ СӨЗ САРАСЫ

Евгений ЕВТУШЕНКО

 

МЕНІҢ ШЕШЕМ ЖӘНЕ

НЕЙТРОН БОМБАСЫ

 

           Евгений ЕВТУШЕНКО атақты орыс ақыны, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Испания мен Американның өнер мен шығармашылық академиясының құрметті мүшесі. Питсбург университеті мен Санта-Доминго университеттерінің профессоры. Көптеген өлеңдер һәм прозалық жинақтардың, киносценарийлердің авторы. Оның туындылары әлемнің жетпістен аса тіліне аударылған.

 

* * *

«Біздің фирма сіздерді кез келген атом,

оның ішінде нейтрон бомбасынан сақтап

қала алатын люкс, жартылай люкс типті

және бір адамдық арнайы бункерлер

жасатуға заказ қабылдайды… Төлемақысы

келісім бойынша».

Батыс газеттерінен

1

 

Менің шешем комсомолка болатын

қызыл шәйі орамалды,

жарғақ куртка – кигені,

Жарғақ куртка тозды қазір,

сыпырылды,

сыдырылды илеуі,

енді шешем кей кездері

картошка мен тары ботқа бұқтырса,

кастрюлін жабу үшін сол жарғақты сүйреді.

Бір кездегі

Шешемнің жас денесінен бусанғандай, жұмсарғандай,

буға бөгіп, жібиді.

Жарғақ куртка жаны сірі –

талай тұста киілді. Толығырақ »

Нодар ДУМБАДЗЕ. ТЕМІРЛАН

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Нодар ДУМБАДЗЕ

 

ТЕМІРЛАН

      

  Нодар ДУМБАДЗЕ (1928-1984) – грузин жазушысы. Тбилиси университетін тамамдаған. Кейін Грузияның жастар журналында әдеби қызметкер, «Грузияфильм» киностудиясында алқа мүшесі, «Нианги» сатиралық журналының бас редакторы болған. 1973-84 жылдары Грузия жазушылар одағы басқармасының хатшысы, төрағасы болды. Шығармалары 1948 жылдан жариялана бастады. Алғашқы «Ауыл баласы» әңгімелер жинағы 1958 жылы жарық көрді. «Мен, әжем, Илико мен Илларион» повесі, «Күн сөнбесін» романы (Ленин комсомолы сыйлығы, 1967) грузия ауылының Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ауыр кезеңін суреттеуге арналған. «Түнде түскен күн сәулесі», «Алаң болма, апа» романдарына өз заманындағы жастар өмірі арқау болған. «Ақ жалаулар» (Грузияның Мемлекеттік сыйлығы, 1975), «Мәңгілік заңы» (Лениндік сыйлығы, 1980) романдарында адам сезімінің нәзік қырларына терең бойлай білді. Думбадзенің «Мен, әжем, Илико мен Илларион» повесі, «Алаң болма, апа» романы, «Нұрлы түн» шығармалар жинағы қазақ тілінде жарық көрген.

 

* * *

         Соғанлұқтық Сүлеймен Әлі Османоғлы аңсызда Тарағайдың әлі бүлдіршін баласы Темірдің аяғын сындырып алды. Ізінен қалмай андыздап жүрген тынымсыз балақайларынан бір сәтке құтылғысы келіп, таяғын сілтеп қалып еді, онысы Темірдің жіп-жіңішке нәзік сирағына сақ ете қалғаны. Тарағайдың баласы өкіре ыңырсып, жанұшыра шыңғырды. Осы шыңғырғаны шыңғырған, енді ешқашан тоқтамайтындай болып көрінді.

– Сирағына қоса басын да жұлып алсаң әп-сәтте тынышталады, – деп кеңес берді қонаққа келіп отырған Мұстафа үй иесі Сүлейменге.

– Қой, байғұсқа обал емес пе?! – деп жауап қатты үнінен реніш байқалған қожайын. Сосын Темірді қолына алып, сүйегі үгітілген сирағын алабажақ шүберекпен таңды да, балконға қамап қойды. Толығырақ »

Милорад ПАВИЧ. ТЫМ ҰЗАҚҚА СОЗЫЛҒАН ТҮНГІ ЖҮЗУ

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Милорад ПАВИЧ

 

ТЫМ ҰЗАҚҚА СОЗЫЛҒАН

ТҮНГІ ЖҮЗУ

 

 

              Милорад ПАВИЧ (1929-2009) – әйгілі серб жазушысы, ақын, әдебиеттанушы. Ол Белградта мүсінші мен философия пәнінің оқытушысының отбасында дүниеге келді. 1949-1953 жылдары Белград университетінің философия факультетінде оқыды. Көптеген газеттерде қызмет істеп, сыни мақалалар жазып, аудармамен айналысты.

Милорад Павич орыс, неміс, француз және бірнеше көне тілдерді меңгерген, Пушкин мен Байронның шығармаларын серб тіліне аударған. Көне серб әдебиеті мен поэзиясының тарихы бойынша монографияның авторы. Бестселлерге айналған «Қазар сөздігі» оған үлкен танымалдылық әкелді. Оның кітаптары көптеген тілдерге аударылды. Ол Париждің, Венаның, Фрайбургтың, Регенсбург пен Белградтың университеттерінде дәріс оқыды.

 

* * *

 

        – Мылтығыңның дауысы кемі үш мемлекеттің аспанын жаңғырықтырмаса, оқ атып әуре болудың қажеті жоқ!

           Суреттегі әулиедей көрікті һәм көрмегені жоқ көн етіктей кеңірдегінен қанға малшынған Жібекшашты Павле осындай сөздермен екпіндей келіп үлкен жолға түскен еді. Ол Күннің көзін сиырдың жапасынан артық бағаламайтын алып теңіз маңындағы Венеция, Түркия және Австрия секілді үш мемлекеттің ауқымында мал ұрлап, тәтті-пәтті тиеген керуендерді тонап, әбден әулекіленіп-ақ бақты. Бірде сенбі күні әлдебір көпестің оның аузына мылтықтың ұңғысын салып тұрып шүріппесін басып жібергені де бар. Қырсық қылғанда оқ атылмай қалды да, сәл тұтанғандай болған оқ-дәрі бар болғаны Жібекшаштының тілін күйдірумен ғана шектелді. Толығырақ »

Хулио КОРТАСАР. БІР АҚЫННЫҢ ІЗІМЕН

0

СЫНЫН БЕРМЕС СЫРЛЫ СӨЗ

Хулио КОРТАСАР

 

БІР АҚЫННЫҢ ІЗІМЕН

 

            Хулио КОРТАСАР (1914-1984) – аргентина ақыны, новеллист, прозаик, «магиялық реализм» бағытының өкілі. Диктатураға қарсы зиялылардың жиналысына жиі қатысатын оған педагогикалық қызметтен бас тартуға тура келді. 1946 жылы Буэнос-Айреске оралып, Кітап палатасында қызмет етеді. 1951 жылы әдеби стипендия алып, Европаға кетіп қалады. Өмірінің соңына дейін Парижде өмір сүріп, ЮНЕСКО жанында аудармашы болып қызмет етеді.

             Хулио Кортасар жазуды ерте бастайды, ақын-символист ретінде 1938 жылы «Қатысу» сонеттер жинағымен танылады. Өмір бойы өлең жазса да, оларды жарияламайды, тек қайтыс болғаннан кейін ғана 1950-1983 жылдар аралығында жазылған өлеңдер мен поэмалары кірген «Тек қана ымырт» атты лирикалық кітабы жарық көреді. Кортасардың өзі айтқандай, оның туындыларының мистикалық элементтері – диктатурадан қашып-құтылудың ішкі формасы.

* * *

 

         Ақын Клаудио Ромероның өмірі мен шығармашылығын зерттеуге түбегейлі бекігенде Хорхе Фраганың жасы қырықтан енді асқан-ды.

          Бұл ой Фраганың басына достарымен кафеде болған кезекті әңгімелердің бірінен кейін келді. Достары әлі күнге дейін таңданыс пен қызғаныш сезімін оятатын, ал ғасыр басында иесіне мәңгілікке болмаса да белгілі бір уақытқа даңқ пен табыс әкелген үш жинақтың авторы ақын Ромеро өзінің поэтикалық бейнелеріне сіңісіп кетті де, әдебиеттануда, әрине, өз дәуірінің іргелі зерттеу еңбектерінде де із қалдырмады. Толығырақ »