Әлем әдебиеті

ҚҰПИЯ СЫР

Комментарии к записи ҚҰПИЯ СЫР отключены

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Балжиннямын ПYРЭВДОРЖ


ҚҰПИЯ СЫР


Балжиннямын ПYРЭВДОРЖ 1949 жылы Завхан аймағының Жаргалант ауылында дүниеге келген. 1976 жылы мемлекеттік педагогикалық институтын бітіріп, оқытушы болған кезінен бастап көркем әдебиетпен айналысты. Алты романы жарыққа шыққан соң, 1988 жылы Моңғолия кәсіподағының арнайы сыйлығына ие болды. Оқырмандар арасында сыршыл жазушы ретінде танылған.

 

* * *

Сүйікті қарлығашым менің, өзіңе қатысы жоқ бірдемелерді несіне қызық­тайсың? Мен сен жайында ойлағанда, әлі тұрмысқа шықпаған, тіпті шыққан күннің өзінде жеке өмірін тығырық пен торшылдыққа тіремеген, ондай жағдайға жеткізбейтін ақылына көркі сай ару деп білемін. Салт бас, сабау қамшы еркек болған соң, осындай ойға әбден байланып қалғандаймын. Сен «күйеуім көңілдес тауып алса, не істеймін?» деуден қатты именгеніңе қарағанда, ондай тірліктен өлердей қорқатының көрініп тұр. Жарың немесе өзің құпия көңілдеспен ұшырасып қалсаңдар не істеу керек жайында екеуміз бір сырласайықшы. Толығырақ »

БАҚТЫҢ КӨГІЛДІР ТАУЛАРЫ

Комментарии к записи БАҚТЫҢ КӨГІЛДІР ТАУЛАРЫ отключены

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

 

Санжийн ПҮРЭВ

БАҚТЫҢ КӨГІЛДІР ТАУЛАРЫ

 

 Санжийн ПҮРЭВ 1941 оны жылы ГовьАлтай аймағының Дарви деген жерінде дүниеге келген. 1963 жылдан бері әдебиетпен айналысқан белгілі прозаик. 1980 жылы Мәскеуде А.М. Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген. Д. Нацагдорж атындағы сыйлықтың иегері, МХР мәдениет қайраткері. Көптеген таңдаулы әңгіме, повестер жинақтары мен романдарын жарыққа шығарған.

* * *

Таңғы салқында жол қысқартуға ұлы даладан ертелеп шыққан көш керуен тал түсте тау етегіне жетті. Көштің алдында жол бойын жағалаған бір табын сиыр ұзақ жүрістен шаршағандай бастарын алма-кезек шайқалақтап, баяу аяңдап келеді. Ал дала кезіп, тау асып көрмеген жас бұзаулары енелерінің көлеңкесінде суланған танауларын көтеріп еріп жүр. Оның соңынан екі шаңыраққа ортақ қойлары жердің шаңын көтеріп алға жылжиды. Гэрілма ердің қасына ілінген радиоқабылдағыштың дауысын тыңдап, терең ойға батқан. Цогтбайыр биыл он сегізге толып, өзінше балаң жігіттікке аяқ басса да, Гэрілмаға тіктеп қарай алмайды. Жастық шақ оған күш-жігер сыйлап, асқақ арманға жетелесе де, ұялу мен құпия мазасыз ойлары тағы бар. Толығырақ »

КӨМІРІК

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Лодонгийн ТҮДЭВ

 

КӨМІРІК

Лодонгийн ТҮДЭВ 1935 жылы Говь-Алтай аймағының Нарын ауылында дүниеге келген. Көрнекті ғалым әрі елдің бас газетін басқарған мемлекет қайраткері. Моңғолияның Еңбек Ері. Шығармаларының 25 томдығы 2002 жылы басылып шықты.

* * *

Даладағы құмды мекендейтін малшының үйіне таулы-нулы өлкеден қонақ келді.  Жаздың жайма шуақ кезі болғандықтан, арқа-жең кеңіп, бауыр жазылған бір тамаша кезең. Таудан келген қонақ шөл даланың аптап ыстығына шыдай алмай, киімдерін түгелге таяу дерлік шешіп тастап, тыр жалаңашқа жуық отыр.

– Сендер өзі бір жаны сірі адам екенсіңдер! Мынандай қапырық ыстықта мақталы шапаннан айырылмайды екенсіңдер. Ісіп-кеуіп кетпей, қалай шыдап жүресіңдер, ей? – деп таңдана сұрап қояды. Түйеші қария күліп қояды.

– Мақталы шапанның өзі жұқа болып тұр. Жүні сыртына қараған тері тон болса, мына ыстықта қатып кетеді. Салқындатып жібереді ғой.

Таулық қонақ оған сенбеді. Өзін мазақ етіп әдейі айтып отыр деп ойлап ызасы келсе де, жаңадан құда болған адаммен жүз шайысып қалудан сақтанып, шыдап бақты. Толығырақ »

КҮН СӘУЛЕЛІ ТЫРНА

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

 Сэнгийн ЭРДЭНЭ

 

КҮН СӘУЛЕЛІ ТЫРНА


Сэнгийн ЭРДЭНЭ – Хэнтий аймағының Биндэр елді мекенінде 1929 жылы дүниеге келген жазушы. 1949 жылы офицерлер мектебін, 1955 жылы Моңғолия мемлекеттік университетін бітірген. 1965 жылы МХР мемлекеттік сыйлығын, 1976 жылы Жазушылар одағының сыйлығын иеленіп, 1994 жылы халық жазушысы атанды.

* * *

Мен қиратылған ескі ғибадатхананың жұртындағы суалған құдықтың қор­шауына отырып алып, жазғы кештің батқан күнімен қоштастым. Адам болғалы бергі небәрі он бес-ақ жылдың ішінде таңғажайып оқиғаларды бастан кешіріппін. Мұнда ғибадатхана болған. Енді жоқ. Себебін онша түсінбеймін, бірақ өкінер жайым жоқ.

Кішкентай кезімде анамның жетегімен биік ағаш баспалдығымен өрлеп шығатынмын. Ішіне кіргенде көп ламалар дұға оқып, үрлемелі аспаптар безек қағып, арша иісі мұрынды жаратын. Тістері ырсиған қорқынышты жаналғыштар мен байсалды, мейірімді құдайларды бейнелеген мүсіндер шырақтың жарығымен көзге түсетін. Жаратушыға тағзым ет дегенде тізерлеп маңдайымды жер иіскететінмін. Соның бәрі жер жарылып астына түскендей жоқ болып, тек қана ғибадатхананың іргетасы ғана қалыпты. Сол төрт бұрышты таған тастардың арасын арам шөптер басыпты. Өкінетін несі бар? Құрдымға кетуге тиіс болған шығар? Құдығының суы тартылып қалыпты. Осы құдықты әкем де қазысқан дегенді естігенім бар. Енді әкемнің өзі де жоқ. Ғибадатхана, әкем, жалпы көп дүние көзден бұлбұл ұшты. Ал оның орнына бұрын болмаған жаңа көріністер ұшырасып жатыр. «Соғыс басталды!» – деп елдегі бас көтерер ер-азамат атаулының бәрі аттанып кетті. Ағам да солармен бірге кеткен. Қайта орала ма, жоқ па, беймәлім. «Майдан даласында жаулар өлтіріп тастайды» деседі. Толығырақ »

АЛТАЙДЫҢ КӨК ДӨНЕНІ

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Бөхийн БААСТ

 

АЛТАЙДЫҢ КӨК ДӨНЕНІ

Жазушы Бөхийн БААСТ 1921 жылы Баян-Өлгий аймағының Алтанцөгц ауылында дүниеге келген. Марксизм-Ленинизм университетін және Мәскеу қаласындағы М.Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген. 1936 жылдан бері жазушылық­пен айналысып, «Алтай жолымен», «Алтай гүлі», «Алтай желі» сынды он шақты әңгіме, повестер жинағын жарыққа шығарумен қатар, қазақ жазушыларының көптеген шығармаларын моңғол тіліне шебер аударып бастырған қазақжанды қария. Сонымен қатар «Ақтамақ», «Сүйгенім менің қалада», «Ақмаңдайлым» сынды қазақ әндерінің сөзін моңғол тіліне аударып, халық арасына кеңінен таратқан ақын. 1976 жылы таңдаулы шығармаларға берілетін Д. Нацагдорж атындағы сыйлықты жеңіп алған.

* * *

Аппақ қардай күміс түсті жүрдек ұшақ мәңгілік мұз жастанған, аты аңызға айналған Цамбагарав тауының сол жақ баурайына келгенде бірнеше мәрте солқ етті. Туған жердің көңілге медеу, жүрекке жақын сай саласы көз алдымда зулап өтіп жатты. Ақшиліктер деп аталатын бір қауым жұрт осы өлкеде мыңдаған малымен күзеп, қыстап-жайлаумен қатар, көктемде жер жыртып, егін салады, күзде пішен шауып, оның игілігін көреді. Ақши өңірі Қобда өзені бойындағы бір кең алқап. Туған топырағымның қоңыр күзінің ең бір тамаша кезеңінде мен онда ұшып жеттім. Сәлден соң, ауылдың шеткері жағындағы Читгай деген жердегі анамды қойған бейіт ұшақ терезесінен жылт етіп көрінді де, артта қалды.

Анамның қандай адам болғанын мен анық білмеймін. Қайтыс боларынан бірнеше күн бұрын бір рет көріп қалғаным арқылы ғана мен анамды елестете аламын. Соңғы демі үзілерде: «Мына ұлым ұшпаққа шығып кетпесе де, білімді болу маңдайына жазылған секілді. Есте сақтау қабілеті мықты екен. Есіңде болсын…» – деп әкеме аманаттаған екен. Кейін әкем хал үстінде жатқанда да, осы өсиетті қайталады. Бала кезімде бір ғажайып түс көргенім бар. Астымда көк атым бар көп жаудан қашып келеді екенмін. Анам алдымнан шығып: «Ұлым, тездет!» – деп жүгіріп келеді екен. Тағы бірде «Алтайдың көк дөнені» деген бір аңызды Гэцэлжав ағам айтып беріп, «білімді адамның бармайтын жері, көрмейтін ғажабы, мінбейтін көлігі болмайды» дегенін кезінде жақсы ырымға балағаным бар. Мен ұшақпен талай рет сапарға шықтым. Әр сапар сайын мен өзім отырған ұшақты бала кезімде түсімде көрген «Алтайдың көк дөнені» іспетті қабылдаймын.

Мен бала кезімде тентек ұл болсам керек. Алайда біреуге зиян келтірерліктей ештеңе жасаған емеспін. Шын мәнінде ел дүрліктірердей бірдеме жасайтындай ол заманның баласында қандай жағдай болсын? Мен көпбалалы отбасынан едім. Қазір де көппіз ғой. Ал бала кезімізде біз бақытсыз отбасы едік. Толығырақ »

НАЙЗАҒАЙЛЫ ЖЫЛДАР ЖАҢҒЫРЫҒЫ

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Чинагийн ГАЛСАН

НАЙЗАҒАЙЛЫ ЖЫЛДАР ЖАҢҒЫРЫҒЫ

 

Чинагийн ГАЛСАН – шығармаларын неміс, моңғол тілдерінде жазатын жазушы. Ұлты тува азамат қазақ тілін де жетік біледі. Туған жері Моңғолияның Баян-Өлгий аймағы. Қазақтардың ортасында өскендіктен әрі өз ана тілінің (түркі-тува) қазақшаға тым жақындығы Галсанмен жүздескен әр қазақтың оны өзінің қандас бауыры іспетті танып, жақын тартатындығына шүбәсіз сенуге болады.

* * *

Өзен, су, шілік тоғайлар артта қалып, мидай жазық дала басталды. Суы тартылып үлгермеген өзенді бойлап өткен аттардың үстін сансыз маса жамылғы жапқандай басып алған. Жануарлар құйрықтарымен, біз екі қолымызбен сабаласақ та, масаның селкеу тартар түрі жоқ. Осынау биттей қарақшылар аш жүріп өмір сүргенше, тойып алып өлуге бел байлаған сыңайлы.

Күннің шыжитын түрі бар. Аспанның сол жақ көкжиегіне енді ғана өрмелей бастаған күн арқаға оттай басылатындықтан, аттардың денесі тез кепкенімен, тірі қалған азын-аулақ маса қалмай еріп келеді. Енді олардың түсі бағанағыдай бозғылт сұр емес, қызара бөрткен күлгін өңге айналған.

«Өртенетен болды-ау!» – дегенімде үзеңгі жолдасым, шаруашылық түйешісі Жәнібек қария: «Жай ғой. Керісінше, нөсер төгіп, соңы қарға айналмаса игі», – деді. Мен таңдана тосырқап бұрылып қарағанымда күн мен аспан көкжиегі арасында бір үлкен шардың төбесі секілді сұрғылт бұлттың шеті қылтиып тұрғанын байқадым. Сол бір дақты ғана есепке алмасаң, аспан тұнық көгілдір сәуле шашқан мөлдір айнадай тап-таза. Түске қарай жаңбыр құюы мүмкін екен деген ойға келдім. Осы жай көңіліме бір үрей ұялатты да, одан арыла алмай, ақыры үзеңгі жолдасым жайындағы ойға беріліп кеткендей болдым. Жұрт неге осы кісіден іргесін аулақ сала береді? Осы кісімен бірге қасқыр аулауға шығатынымды естігенде: «Сол Жәнібекпен бірге мылтық асынтып, сені иен далаға жіберуім керек пе?» – деп анам азар да безер болған. «Тағы біреуді тауып, үшеуміз барамыз», – деген соң ғана зорға басылған. Алайда қасқырдан өзге аң аулауға тиым салынған маусым айында бізбен еретін жан табыла қоймады. Асылы, түйеші қартты түз тағысын аулайды дегенге менен өзге адам сенбесе керек. Толығырақ »

АМАНАТ

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

 Чадраабалын ЛОДОЙДАМБА

АМАНАТ


Чадраабалын ЛОДОЙДАМБА 1917 жылы Говь-Алтай аймағының Тайшир деген жерінде дүниеге келген. Жазушының «Тұнық Тамир» атты атақты романы – орыс жазушысы М. Шолоховтың «Тынық Дон» романымен үндес әрі деңгейлес туынды ретінде ХХ ғасырдың үздік шығармасы деп танылған. Сонымен қатар жазушы әңгіме жанрының да хас шебері еді. Оның шығармаларының негізінде көптеген көркем фильм түсірілген.

* * *

Өткен жазда мен Архангай аймағындағы немере ағамның үйіне барып демалған едім. Олар көршісін Юндэннің үйі деп атайды екен. Ағамдармен бірлесіп шаруашылықтың мың басты қойын бағады. Негізі олар біздің ауылдың адамдары емес. Мен оқуда жүргенде «басқа жақтан ауып келген» деседі. Балалары есейіп, үйлі-жайлы болып кеткен, өзге өңірде тұратын көрінеді. Аналары Ханд деген жасы сексеннен асқан әжей бірге тұрады. Әдетте Ханд әжей секілді жасы ұлғайған адамдар әңгімешіл келеді ғой. Әсіресе жастық шағы туралы сұрай қалсаң, көңілдері көтеріліп, тізгін шылбырсыз кетпейтін бе еді? Ал Ханд әжеде ондай жоқ.

Демалыс кезінде бір әңгіменің тақырыбын тауып алармын деген оймен әжейді сөзге тартып көріп едім, түк шықпады. Бұл туралы Юндэн-ғуайға (моңғолдар сыйлы адамды, жасы үлкендерді міндетті түрде «ғуай» дейді. Бұл түріктердің «бей», қазақтардың «екең», «ақаң» сөздерімен төркіндес. Ауд.) айтып, «шағымданып» көріп едім. «Анам бастан кешкендерін айтуға құлықсыз. Баласы бола тұра, менің өзім осы жасқа дейін ата-тегімді білмеймін. Әкемнің қандай адам болғаны жа­йында да тіс жармайды ғой. Аты-жөнімді көрмейсің бе, «Хандын Юндэн» болып жүрген жоқпын ба?» – деп салғаны. Бұл жай мені одан әрі қызықтыра түсті. Кейуананың мың қатпарлы әжімге толы жүзі мен нұры тайған қос жанарының түбінде өткен өмірінің осыған дейінгі ұзын сонар жолында талай тосын сырларды, қызғылықты оқиғаларды бүгіп жатқандай көрінетін еді. Құдды бір үлкен құлып салынған жабық есік. Осы есіктің артында қаншама дүние жатыр десеңші. Алайда оны ашудың амалы табылмаған соң не істерсің? Демалыс бітіп, кетуге ыңғайланып жатқанмын. Ханд әжей келіп, жаңгемнің құйып берген шайын сораптап, біраз отыр­ды да: Толығырақ »

КӘРІ ҚАСҚЫРДЫҢ ҰЛУЫ

Комментарии к записи КӘРІ ҚАСҚЫРДЫҢ ҰЛУЫ отключены

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Донровын НАМДАГ

КӘРІ ҚАСҚЫРДЫҢ ҰЛУЫ


Донровын НАМДАГ 1911 жылы Завхан аймағының Алдархан мекенінде дүниеге келген. 1926-1927 жылдары Германия еліне аттанып, неміс тілінің дайындық курсына түскен. 1927-1929 жылдары аталмыш елдің Вихерсдоф университетін оқып бітірді. 1932, 1941-1947 жылдары «Жапония және Германияның тыңшысы» деген жалған жаламен абақтыға қамалып, 1958 жылы ақталған. «Уақыт арпалысы» романы үшін 1962 жылы мемлекеттік сыйлық алды. 1971 жылы еңбек сіңірген өнер қайраткері атанса, 1983 жылы екінші мәрте мемлекеттік сыйлықтың лауреаты болған.

* * *

Жаздың орта кезінің иен даладағы ай толған сол түнін бүгінгі күнмен салыс­тыруға еш келмес еді. Күн баяғыда батып кеткен, екінті ақшам да өткен іңірде төбеңнен аспан емес, биік тас-құз төніп тұрар еді. Айдың сүттей жарық сәулесінде өсімдік атаулы жапырақ, гүл, тіпті тау төбешіктер де қаралтым көлеңкелерін батыс жаққа тастап, тыныш қана ұйқы құшағына бөленбек. Дәл осындай бір сәттен әңгімені бастайық.

Аталмыш жердің жайы: ой мен қырдың ортасы, терең сайдың түбі. Дұлан-хайрхын атты үш бөлек тік қырлы тастардан тұратын шыңдары бар тау қарсы алдындағы Тарғыт даласына байсалды түрде көз салғандай мүлгіп тұр. Жалпы бұл аса бір үлкен тау болмаса да, қыс, көктем мезгіліндегі жұтта жылқы малына аса жайлы болғандықтан, жұрт «дұлан» (жылы) деп атаған әрі «хайрхын» (тәңір) деген атақты сыйлаған. Дұлан-хайрхынның орта тұсындағы шыңның батыс өңірінде сансыз жылдар бойы күннің өткір сәулесіне қақталып, қошқыл күрең түске енген тастардан тұратын аңғар бар. Жергілікті жұрт үшін ол етене таныс әрі бала кезінде қозы-лақ жайған бала-шаға атаулыдан сол тастарға өрмелеп, секіріп ойнамағандары некен-саяқ шығар? Алайда осынау тастардың астындағы қараңғы қуыстардың бірінде бір қасқырдың орнығып алғанына бірнеше жылдың жүзі болғанын ешкім білмейтін еді. Толығырақ »

ҚҰПИЯ СЫРДЫ АШҚАН ХАТ

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Бямбын РИНЧЕН

 

ҚҰПИЯ СЫРДЫ АШҚАН ХАТ

Бямбын РИНЧЕН 1905 жылы Хиагт маңындағы Бул-Сарай деген жерде дүниеге келген. 1923 жылдан бастап шығармашылықпен айналысып, «Таң сәулесі» трилогиясын, «Заан залуудай» атты көне заман туралы романын, «Ханша», «Гүл келін» тәрізді жеке жинақтарын жарыққа шығарған, «Цогт тайж» атты тарихи тақырыпта кино түсірген. 1944 жылы Моңғолия мемлекеттік сыйлығын алған. Аты аңызға айналған академик, әлемге әйгілі шығыстанушы ғалым.


* * *

Cтудент кезімізде алыстағы Ленинградта Ғылым академиясының Азия ғылым­дары мұражайында ресейлік ғалымдардың осы құрлықтан тапқан сирек те құнды жазбаларымен танысатын едік. Ежелгі тод моңғол жазуымен жазылған көне хаттар амандық-саулық сұраған (бұйымтай шаруасы елші, хабаршының аузымен айтылады) азғана сөзбен ғана шектелетіні таң қалдыратын еді. «Ерте заман хаттарында кім арқылы жолдағанын хабарлағаны болмаса, негізі айтарын елші арқылы жеткізетіндігінде бір сыр бар секілді» деуші еді, ұстазым академик Владимирцов.

Кейін Қобда шекаралық өлкесінде халық ауыз әдебиеті, жергілікті тіл диалек­тілерін жинап, көне жазба тастарын іздеп, лау арқылы жолаушылап жүргенімде Цорос руының тумасы, сандық толы көне кітабы бар қарияның үйінде қона жатып, жазбаларын оқығаным бар. «Айтар сөз елшінің аузында» деген сөздің мәнін сол ауылдық шежіреші қарттан естіп білгенімді отыз жыл бойы көкірегімде сақтадым. Енді міне, шаш ағарып, бурыл бас жазушы болған шағымда жазып көпке жеткізуге кірістім. Он жетінші ғасырдағы халқымыздың тарихы қайғы-қасіреттен кенде болмады. Ендеше, шежірешілер мен тарихшылардың зерттеп бітіре алмауының себебі – мен ерте заман делінетін сол бір дәуірдің мұңлы аңызы жайында сыр толғайын. Толығырақ »

ТӨСЕК ЖАҢҒЫРТҚАН ЖІГІТ

0

МОҢҒОЛ ӘДЕБИЕТІ

Цэндийн ДАМДИНСҮРЭН

ТӨСЕК ЖАҢҒЫРТҚАН ЖІГІТ

Цэндийн ДАМДИНСҮРЭН Дорнод аймағының Матад деген жерінде 1908 жылы дүниеге келген. 1938 жылы Ленинградтағы шығыстану институтын, 1950 жылы аспирантурасын бітірген. 1957 жылы профессор атағын алды, 1961 жылы Моңғолия ҰҒА толық мүшелігіне сайланды. Ғылыммен бірге көркем әдебиет саласында да көп еңбек сіңіріп, кітаптарын жарыққа шығарған. 1946, 1947, 1951 жылдары елдің мемлекеттік сый­лы­ғының иегері болды. 1986 жылы халық жазушысы атанды.

* * *

Говь даласында өскен жас жігіт Бат, Соль («соль» сөзінің тура мағынасы «ауыс­тыр» деген ұғымды білдіреді. Ауд.) есімді 18 жасқа жаңа толған зайыбын қалдырып, әскери қызметке аттануға мәжбүр болды. Бат кетерінде әйелі Сольға айтқаны:

– Қоштасудың қиынын айтудың өзі ауыр. Алайда әскери борышымды өтеген соң ораламын ғой. Екі-үш жыл деген не тәйірі. Сен отауымызды ақ ордаға айналдырып, мал басын өсіріп күтіп отырғайсың! – деп басынан сипағанда, Соль байғұс көз жасын зорға тиып айтқаны:

– Сен аман-есен оралсаң болғаны. Мен сен айтқандай үйімізді ақ ордаға айналдырып, малымызды көбейтіп, сәбиімізді өсіріп күтіп отырайын!

– Қайдағы сәби? Толығырақ »